Rusland ontwikkelt mogelijk biowapens op afgesloten eiland Lisy

Rusland heeft op het afgesloten eiland Lisy in het Vysjnevolotskoje-stuwmeer een nieuw laboratoriumcomplex gebouwd dat mogelijk wordt gebruikt voor de ontwikkeling van biologische wapens. Dat melden de onderzoeksplatforms Systema en de Russische dienst van Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL). Het Centrum voor Experimentele Fysiologie op het eiland is verbonden aan een instituut dat volgens westerse inlichtingendiensten al jaren biologische wapens voor het Russische leger ontwikkelt.

Natuurgebied sinds 2023 afgesloten
De eilanden in het Vysjnevolotskoje-stuwmeer, ten noordwesten van Moskou, zijn sinds 2023 niet meer toegankelijk voor lokale bewoners die er visten en bessen plukten. De reden is dat het gebied tot natuurmonument is uitgeroepen. Ook het eiland Lisy, waar het nieuwe centrum staat, is sindsdien verboden terrein.

De bouw van het laboratoriumcomplex begon in het voorjaar van 2021 en werd in het najaar van 2025 voltooid. Satellietbeelden tonen een groot laboratorium, een aangelegd park, personeelshuisvesting en een helikopterlandingsplaats. Op 21 augustus 2026 stelde de Oekraïense militaire inlichtingendienst HUR dat het centrum experimenteert met gevaarlijke virussen en andere ziekteverwekkers ten behoeve van de Russische strijdkrachten.

Historie van biologische wapens op eiland Lisy
Het eiland kent een geschiedenis van onderzoek naar infectieziekten. In het keizerlijke Rusland stond er een veterinair laboratorium, en tijdens de regeerperiode van Josef Stalin werd er onderzoek gedaan naar infectieziekten bij landbouwhuisdieren. Onderzoeksjournalisten van Systema en RFE/RL noemen deze voorgeschiedenis een van de redenen waarom de locatie zelf als verdacht geldt.

Directeur met ervaring in ontwikkeling van biologische wapens
Het centrum wordt geleid door Vladimir Maksimov, voormalig functionaris van het 48e Centraal Onderzoeksinstituut van het Russische ministerie van Defensie. Dat instituut geldt als de belangrijkste ontwikkelaar van verdedigingssystemen tegen biologische wapens in Rusland en staat sinds 2020 op de Amerikaanse zwarte lijst, samen met twee andere instituten, wegens vermeende voortzetting van programma's voor biologische en chemische wapens. Maksimov is gespecialiseerd in dodelijke virussen die hemorragische koorts veroorzaken, zoals ebola en marburg, ziekten die zeer dodelijk zijn en waartegen voor sommige varianten nog geen vaccin of geneesmiddel bestaat.

Van 1999 tot 2006 leidde Maksimov de Russische militaire eenheid 44026, het Virologisch Centrum van het Instituut voor Microbiologie van het ministerie van Defensie. Die eenheid ging in 2008 op in het 48e Centraal Onderzoeksinstituut, waar volgens westerse inlichtingendiensten het restant van het Sovjetprogramma voor biologische wapens is ondergebracht.

FMBA staat sinds 2024 onder toezicht van Poetin
De overkoepelende instantie van het centrum, het Federale Medisch-Biologische Agentschap (FMBA), was eerder betrokken bij onderzoek naar de vergiftigingen van oppositiepoliticus Aleksej Navalny en voormalig GRU-officier Sergei Skripal met het novitsjok-zenuwgas. In 2024 droeg de Russische regering het toezicht op het agentschap rechtstreeks over aan president Vladimir Poetin. De Doema noemde dit destijds een besluit dat zou helpen bij het aanpakken van vertrouwelijke kwesties.

Onderzoekers van Systema ontdekten eerder dat een instituut onder toezicht van de FMBA biologische stoffen produceerde die waren ontwikkeld door het wetenschappelijk centrum Signal, dat werkte met epibatidine, het gif van een Ecuadoraanse kikker. Volgens een gangbare theorie is dat gif gebruikt bij de vergiftiging van Navalny, die in februari 2024 overleed in een strafkolonie in het Noordpoolgebied.

Twijfel over verband met coronapandemie
De uitbreiding van het onderzoek op Lisy begon enkele maanden voor de Russische invasie van Oekraïne, tegen de achtergrond van de afnemende coronapandemie. Zowel het 48e Centraal Onderzoeksinstituut als de FMBA, de toezichthouder van het centrum, was betrokken bij de ontwikkeling van Russische coronavaccins. Toch betwijfelen Amerikaanse onderzoekers of de uitbreiding van de faciliteit op Lisy te maken heeft met dat coronaonderzoek. Ook Milton Leitenberg van de Universiteit van Maryland, gespecialiseerd in het Sovjetprogramma voor biologische wapens, ziet geen verband en plaatst de uitbreiding liever in de context van Poetins besluit om Oekraïne binnen te vallen, dat naar zijn zeggen uiterlijk medio 2021 werd genomen.

Leitenberg noemt dit een "opportunistische uitbreiding" van biologisch onderzoek, parallel aan andere militaire sectoren. Het blijft onduidelijk welke rol het Kremlin toedichtte aan biologische wapens in de oorlog tegen Oekraïne.