Jazzicoon Cassandra Wilson liet horen hoeveel vrijheid er in een stem kan bestaan

Er zijn zangeressen met een prachtige stem. En er was Cassandra Wilson. Donker, rokerig, diep van klank, een contra-alt die veel meedroeg van de Mississippi, de staat waar ze was geboren: de hitte, de blues, de herinneringen, de verhalen. Ze zong een melodie niet simpelweg zoals die was geschreven. Ze boog haar frasering eromheen, vertraagde, verschoof accenten, liet stiltes spreken. Een zin kon daardoor tegelijkertijd achteloos en geladen klinken.

Jazzvocalist Cassandra Wilson overleed op 1 september in haar geboorteplaats Jackson, Mississippi, op 70-jarige leeftijd. Ze stierf thuis, omringd door familie, goede vrienden en haar manager Robert Torre, die haar overlijden bekendmaakte. Over de doodsoorzaak is niets bekendgemaakt.

Cassandra Fowlkes was een uitzonderlijke zangeres en een belangrijke deuropener voor generaties zangers en instrumentalisten. Ze liet horen hoeveel vrijheid er in een stem kan bestaan en hoe jazz zich kan openen naar blues, folk en pop.

Haar ouders waren docenten. Haar vader, Herman B. Fowlkes, was daarnaast bassist en gitarist. Ze hadden een grote jazzcollectie, waar Wilson als kind veel naar luisterde. Zelf begon ze op de piano. Maar ook de gitaar van haar vader trok haar aan. Terwijl ze massacommunicatie studeerde aan de Jackson State University, zong ze in coverbands in lokale cafés. In jazz kreeg Cassandra interesse via drummer Alvin Fielder, een belangrijke figuur uit de creatieve jazzscene van Mississippi. Begin jaren tachtig verhuisde ze naar New Orleans. Daar werkte ze bij een lokaal televisiestation en trouwde ze met radiomaker Anthony Wilson. Dat huwelijk hield slechts twee jaar stand maar ze behield haar achternaam.

In de jaren tachtig vond ze bij het New Yorkse M-Base-collectief rond jazzsaxofonist Steve Coleman muzikale verdieping: ritmische cycli, gelaagde patronen en structuren die afweken van traditionele akkoordprogressies en AABA-vormen. Met een platencontract bij Blue Note Records zong ze veel met akoestische bezettingen. Ze nam jazzstandards op, maar behandelde ze beslist niet als vaststaand glamourrepertoire. Met haar beheerste souplesse kon haar rokerige stem warm en verleidelijk klinken, maar ook plots iets ijzigs krijgen. Juist in een combinatie van southern romantiek, bluesgevoel en jazzimprovisatie vond ze steeds meer haar eigen muzikale taal.

Platen als Blue Light ’Til Dawn, New Moon Daughter, Traveling Miles en Loverly werden ijkpunten voor luisteraars en musici die jazz niet als een afgesloten genre beschouwden. Voor haar albums New Moon Daughter uit 1996 en Loverly uit 2008 kreeg de zangeres Grammy Awards in de categorie Best Jazz Vocal Album.

Oud treindepot in Clarksdale

Wilsons verbondenheid met het Amerikaanse zuiden kreeg een bijzondere vorm op het album Belly of the Sun uit 2002. Voor de opname liet ze een oud treindepot in Clarksdale ombouwen tot studio en nam er in de moordende hitte van augustus vijftien songs op. Ze verwachtte dat de omgeving, het laidback-tempo van de Mississippi Delta met zijn bluesgeschiedenis, de cultuur, het eten en dus de hitte vanzelf in de muziek zou doorklinken.

Ook haar sensualiteit kwam er volgens haar sterker tot uitdrukking. „Sensuality travels with me. I like to carry it in my suitcase”, zei ze eens lachend in een interview over dat specifieke album, destijds in HP/DeTijd. „De Mississippi is erg weelderig, warm, vochtig. De vrouwen zijn er erg sensueel. Het is een dienstbare cultuur. Die combinaties, samen met de muziek en wat ík eraan wil toevoegen maakt het allemaal nog sensueler.”

Belly of the Sun bevatte eigen composities en interpretaties van jazz-, blues- en popklassiekers. Bob Dylans ‘Shelter From The Storm’ kreeg een ontspannen behandeling; het Braziliaanse ‘Waters of March’ plaatste Wilson in haar eigen muzikale wereld. De traditionele gospel/blues-song ‘You Gotta Move’ werd haast een mantra. Maar vooral haar eigen songs bepaalden het karakter van de plaat. ‘Darkness on the Delta’ en ‘Road So Clear’ waren bluesy miniaturen over herinnering, religie en haar roots.
Het spirituele was daarmee verweven. Wilson beschouwde het podium als een bijna heilige plek, waar ze zich door haar voorouders liet bijstaan. Muziek was voor haar een manier om spirituele energie uit te wisselen en contact te maken met andere mensen, mogelijk ook met een ‘andere wereld’. Daar waren de Yoruba-traditie en de orisha’s een belangrijk referentiekader, aansluitend bij de wortels van West-Afrikaanse tradities in de blues van het Amerikaanse Zuiden.

De laatste tien jaar was Wilson wat minder productief op albumgebied. Haar laatste studioplaat, Coming Forth by Day uit 2015, was een eerbetoon aan Billie Holiday. Daarna verschoof ze haar accent naar optredens, samenwerkingen, heruitgaven en projecten rond haar bestaande oeuvre. In 2022 werd Wilson door de National Endowment for the Arts benoemd tot Jazz Master – een van de hoogste Amerikaanse onderscheidingen voor jazzmusici.

Afgelopen juli zou Cassandra Wilson optreden tijdens North Sea Jazz. Helaas zegde ze dat optreden af.