Ook met het ambitieuze pakket gaat Nederland nog niet volledig van het stikstofslot, berekent het PBL. De veestapel zal nog altijd moeten krimpen

Ook met het ambitieuze pakket stikstofmaatregelen dat er nu ligt, gaat Nederland nog niet volledig van het stikstofslot. Hoewel de plannen sterk bijdragen aan natuurherstel en de stikstofdoelen van 2035 hiermee „binnen handbereik” komen, is er zelfs in het beste geval nog 5 tot 10 procent gedwongen krimp van de veestapel nodig om de doelen te halen.

Dat schrijven onderzoekers van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in een doorrekening van de stikstofbrief die minister Jaimi van Essen (Landbouw, D66) op 26 juni aan de Tweede Kamer stuurde.

In die brief schreef het kabinet dat het in de toekomst niet langer op stikstofneerslag wil meten, maar op stikstofuitstoot. Zo komt er een uitstootplafond voor elk individueel boerenbedrijf. Ook krijgen boeren een vastgesteld aantal stuks vee per hectare landbouwgrond en worden boeren aangemoedigd ingrijpende verduurzamingsmaatregelen door te voeren, hun bedrijf te verplaatsen of te stoppen. Bij elkaar opgeteld moet de ammoniakuitstoot in 2035 afgenomen zijn met 42 tot 46 procent ten opzichte van 2019.

Het PBL onderstreept dat de plannen grote offers vergen van boeren. Goedkopere verduurzamingsopties zijn hiermee niet langer voldoende. Met name in regio’s waar veel vee wordt gehouden, zullen sommige boeren hun bedrijf niet kunnen voortzetten, zo stelt het PBL.

Om de boeren te helpen met verduurzamen en om natuurherstel te bekostigen, roept het kabinet tot 2035 een stikstoffonds van 20 miljard euro in het leven. Ongeveer de helft van dat geld is bestemd om de landbouw minder intensief te maken in zones rondom stikstofgevoelige Natura-2000-gebieden. Binnen die zones moet de uitstoot met een nog nader te bepalen percentage omlaag – mogelijk tot wel 60 procent.

In de Kamerbrief in juni schreef Van Essen dat Nederland „van het slot” kan als alle maatregelen worden doorgevoerd. Daar gaat het PBL niet zonder meer in mee. Hoewel de maatregelen – mits die allemaal zouden slagen – een „belangrijke stap” zijn voor natuurherstel, slaat in meer de helft van het oppervlak van de stikstofgevoelige Natura-2000-gebieden in 2035 alsnog te veel stikstof neer.

In slechts veertien van de honderdtwintig kwetsbare natuurgebieden daalt de stikstofneerslag tot onder de kritische depositiewaarde – de wetenschappelijke grens waarboven niet valt uit te sluiten dat de natuur schade ondervindt. Als keerzijde geeft het PBL aan dat de overschrijding in al deze gebieden wel sterk terugloopt en de natuur zich op sommige plekken weer kan herstellen.

Lees ook

Stikstofpakket van het kabinet gepresenteerd: het platteland wacht een grote verbouwing

‘Als-dan-scenario’

Het PBL rekende alleen de concreet uitgewerkte maatregelen in de brief mee. Daarbij gingen onderzoekers uit van een situatie waarin alle boeren volledig meewerken en hun uitstootreductie halen, de overheid alles helemaal kan uitvoeren én er geen tegenvallers zijn. Een „als-dan-scenario”, aldus het PBL – dat er meteen aan toevoegt dat de afgelopen jaren al vaker is gebleken dat er in het stikstofdossier toch van alles tegenvalt.

Wat vaststaat: zelfs in dit gunstigste geval moeten boeren nog altijd 5 tot 10 procent van hun veestapel inkrimpen om de landelijke stikstofreductie in 2035 te halen. Als het kabinet dit wil voorkomen, zal het extra maatregelen moeten uitwerken. Dit zijn bijvoorbeeld nieuwe methoden om mest op het land uit te rijden, waarbij minder methaan en stikstof vrijkomt.

Minister Van Essen laat in een eerste reactie weten dat er al wordt gekeken naar dit soort maatregelen. „Met die uitwerking telt het pakket op en halen we onze stikstofdoelstellingen, zonder dat we een generieke korting hoeven in te zetten. Want alles is erop gericht om dat te voorkomen.”

Minister Van Essen kan zich met deze conclusies klaarmaken voor stevige weerstand uit de agrarische sector. Gedwongen krimp is voor veel boeren een maatregel waarover niet te onderhandelen valt.

Wat volgens het PBL ook voor weerstand kan zorgen, is wat er gebeurt als het landelijke verminderingsdoel van 42 procent in 2035 níet wordt gehaald. In dat geval wil het kabinet als ‘ultieme remedie’ de veestapel voor alle boeren laten krimpen om alsnog het landelijke doel te halen.

Het PBL ziet in deze „generieke korting” een investeringsrisico voor de agrarische sector. Immers: waarom zou je als boer fors investeren in verduurzaming als je niet zeker weet of er aan het eind van de rit niet alsnog gedwongen krimp zal volgen?

Volgens de onderzoekers zal dat lastig te verkopen zijn voor het kabinet: „de dreiging van een generieke korting ondergraaft niet alleen het verdienmodel van individuele boerenbedrijven, maar waarschijnlijk ook de aanvaardbaarheid van beleid”.

Sectororganisatie LTO onderstreept dit ook in een reactie op het PBL-rapport en noemt de generieke korting onnodig en onbespreekbaar. „Koplopers moeten beloond worden; niet afgeremd door spookbeelden over gedwongen krimp.”

Maatregelen helpen natuurherstel

Het kabinet focust zich in de stikstofbrief nadrukkelijk op het zo snel mogelijk weer op gang krijgen van de vergunningsverlening. Hierdoor blijft een ander doel, het herstellen van de natuur, volgens de PBL-onderzoekers wat op de achtergrond.

En dat terwijl de resultaten voor natuurherstel wel degelijk positief uitvallen. Door minder intensief landbouw te bedrijven, herstelt de natuur zich ook op andere manieren. Zo zorgen de maatregelen er volgens de onderzoekers voor dat bij ruim twee op de drie plant- en diersoorten in Natura-2000-gebieden het risico op verdroging wordt weggenomen – en hun leefgebied door minder intensieve landbouw mogelijk kan uitbreiden.

Een van de aanbevelingen is dan ook om niet alleen naar stikstofvermindering te kijken, maar ook naar natuurherstel op andere manieren.

Stikstof zal dus ook met deze plannen een factor blijven in het verlenen van vergunningen. Het beleid van Van Essen haalt daarmee een belangrijk doel niet volledig: de vergunningverlening weer snel op gang krijgen voor woningbouw, uitbreiding van bedrijven en andere economische activiteit.

Een ‘stikstofslot’ suggereert volgens PBL-directeur Marko Hekkert dat er ook één sleutel is die je kunt omdraaien, zo zei hij donderdag tegen journalisten. „Het is heel moeilijk om een pakket te bedenken dat Nederland in één keer van het slot haalt.”

Lees ook

Zo belandde het landelijke stikstofdossier bij Elbert Hennipman op het erf. ‘Het kan toch niet dat met het opofferen van vijf bedrijven een complete gemeenschap kapotgaat?’