Deze laatste Zomergasten zal gaan over gekte, zei Abbring. Psychiater Jim van Os noemde het liever waanzin. Samen zochten ze de essentie

Wat is een goede eerste vraag, wil presentator Janine Abbring van psychiater Jim van Os weten. Vaak begint Van Os liever met een korte stilte. Een moment waarin nog even niets ingevuld kan worden. Een moment waarin de mens in nood gewoon even kan zijn.

Deze avond zal gaan over gekte, zegt Abbring. Van Os noemt het liever waanzin. Ontregeling in de mentale ruimte. Iets waar elk mens expert in is. We hebben ons allemaal te verhouden tot die mentale ruimte, er is zoiets als een psychisch evenwicht. Je kan in ontregeling raken en die ontregeling kan heel machtig, dwingend zijn. Het kan iemands zicht op de toekomst wegnemen. Van Os spreekt niet over depressie, angst of verslaving. Al die namen zijn, zegt hij, in essentie een vorm van ontregeling. Het vinden van woorden om die ontregeling te beschrijven aan anderen is van levensbelang.

Zoekend naar gedeelde woorden staan de interviewer en psychiater niet ver van elkaar af. Ook in deze laatste aflevering van Zomergasten is de overlap voelbaar. Abbring en Van Os tasten op basis van eigen ervaringen de essentie van hun bestaan af. Psychose is zijn expertise, de moeder van Abbring kreeg in haar leven meerdere psychoses zegt ze. Abbring speelt meer dan gebruikelijk met het inbrengen van persoonlijke verhalen. Haar vriend noemt haar een „Gronings klaphek” omdat ze zich soms kan afsluiten. „Oh interessant”, zegt Van Os. Hij maakt ruimte voor haar anekdotes maar gaat niet op de stoel van de psychiater zitten en dat doet het gesprek goed.

Van Os kwam zelf ook in de buurt van een psychose, zijn zoon kreeg er meerdere. Aan het begin van zijn carrière werkte hij in een psychiatrisch ziekenhuis waar geen echte zorg was voor patiënten, er waren vooral hele hoge doseringen medicatie om de rust te bewaren. Door de stress sliep hij niet meer. „Ja sorry, dit klinkt allemaal heel vreemd”, zegt Van Os als hij vertelt over hoe hij als jonge psychiater het idee had gevat dat hij met verdunde eau de vie een geneesmiddel voor alle patiënten kon vinden. Een collega psychiater hoorde zijn verhaal aan met compassie, dat zorgde ervoor dat hij niet volledig decompenseerde.

Zijn eigen zoon decompenseerde wel. Van Os kon hem niet helpen. Sterker nog, zijn afwezigheid als vader heeft misschien wel mede gezorgd voor die ontregeling. Door een nieuwe liefde kwam zijn zoon weer in de gedeelde realiteit.

De ideeën die mensen krijgen in een ontregelde staat zijn metaforen voor diepe angsten en verlangens. „Uit de hand gelopen betekenisgeving”, noemt Van Os het. Vroeger ging de patiënt naar een ziekenhuis, opsluiting, diagnose, afsluiting. Van Os ziet liever een open dialoog, in gesprek gaan met de waanzin. Een mens in nood heeft het meest aan oprecht contact. Iets waar de Nederlandse gezondheidszorg nu niet op is ingericht.

Van Os haalt meerdere fragmenten aan waar die echte interesse in de binnenwereld wél te zien is. In Mijn woord tegen het mijne zien we hoe er ruimte wordt gemaakt om in gesprek te gaan met de stem in het hoofd van Tamira. The Work laat zien hoe Dante, een gedetineerde in een gevangenis in Amerika, tot zijn essentie komt. Hij mag zijn zoon niet zien, hij heeft een doodswens. In een indrukwekkend agressieve catharsis bevraagt een andere gedetineerde de binnenwereld van Dante. De twee mannen staan minutenlang met hun gezicht bijna tegen elkaar aan. „Ik zie dat het je raakt”, zegt van Os. Abbring veegt een traan weg. „Eh ja, huilende mannen alleen al”.

Lees ook

Ga met mentale problemen niet zomaar naar de ggz, adviseert psychiater Jim van Os: ‘Daar draait het niet om jouw ervaring’

Van Os is tijdens zijn Zomergastenavond open. We zien een fragment van zijn vader, gynaecoloog Willem van Os. Hij werd geboren in Indonesië, zat als jonge jongen in kampen. De wil om daar ongenaakbaar uit te komen en rijk te worden was de drijvende kracht in zijn leven. De trauma’s werden met drank en werken onderdrukt. Dat klassieke vadermodel van de afwezige kostwinner kreeg Van Os mee. Net als de dorst naar alcohol. Het kostte hem jaren om die gesloten houding af te leren. „Je moet als man, als vader een kwetsbaar iemand zijn, wees in gesprek met je eigen gevoelens”.

Abbring sluit af. De laatste aflevering van negenendertig seizoenen Zomergasten, het is te zien dat het haar emotioneert. Ze had er misschien wel meer over willen praten met Jim van Os. Tot slot een compilatie van alle gasten en presentatoren sinds 1988. „Televisie is uitgevonden om de werkelijkheid groter te maken, niet om de wereld weer terug te frommelen in de geijkte waarden die we toch al hadden”, besluit de stem van de eerste Zomergast, journalist, museumdirecteur en televisiepresentator Pierre Janssen.