Personeel van Nationaal Archief is ongerust over afstoten publiekstaken: ‘Radicale breuk’

Onder het personeel van het Nationaal Archief in Den Haag is grote onrust ontstaan over plannen van de directie om alle publiekstaken te staken. Bijna de helft van de ruim driehonderd medewerkers ondertekende een brief aan OCW-minister Rianne Letschert, in handen van NRC, waarin zij stellen dat het Nationaal Archief niet alleen in goede staat moet zijn, maar ook „laagdrempelig toegankelijk” voor gebruikers, die „de context van de stukken tot zich moeten kunnen nemen”.

Dat laatste staat volgens hen op het spel nu de directie heeft besloten dat het Nationaal Archief geen publicaties meer uitbrengt, stopt met historisch onderzoek, tentoonstellingen en educatieve programma’s, én geen archieven meer overneemt die niet door overheidsinstellingen zijn gevormd. Van deze particuliere archieven bezit het Nationaal Archief, dat duizend jaar Nederlandse geschiedenis huisvest, een groot aantal, zoals die van het Rode Kruis, de KNVB, het COC, Stichting 1940-1945 en van staatslieden en politici als Johan Rudolph Thorbecke, Joseph Luns en Marga Klompé. Voor het reconstrueren van overheidshandelen kunnen deze archieven van belang zijn.

De communicatie over de directieplannen is „onzorgvuldig gelopen”, schrijven de medewerkers aan de minister. Al meer dan een jaar laat de directie volgens hen doorschemeren dat de publiekstaken ter discussie staan, maar experts van de geraakte afdelingen werden niet geraadpleegd. In een plenaire sessie deelde de directie half juni de toekomstplannen. Vorige maand volgde een ‘conceptvisie’. Medewerkers kregen te horen dat die in hoofdlijnen vaststaat en niet ter discussie kan worden gesteld.

Kerntaak

In de conceptvisie staat dat het Nationaal Archief volop wil inzetten op haar kerntaak: het toegankelijk maken van overheidsinformatie. „Het vertrouwen in de grote hoeveelheid beschikbare digitale informatie staat onder druk, waardoor het belang van betrouwbare en toegankelijke overheidsinformatie steeds verder toeneemt.” Omdat de financiële middelen beperkt zijn, worden alleen nog taken uitgevoerd „die direct bijdragen aan onze kerntaak”. Het is aan gebruikers om „de informatie te duiden en interpreteren ten behoeve van hun onderzoek of verhalen”.

„Heel slecht en onverstandig” noemt journalist Ad van Liempt het dat journalisten, historici en andere mensen die het Nationaal Archief raadplegen, straks duiding bij hun zoektocht moeten ontberen – hij was daar zelf nog niet van op de hoogte. Voor het schrijven van zijn boeken over de Tweede Wereldoorlog, en de research voor zijn tv-programma Andere Tijden, had Van Liempt veel baat bij die expertise. „Het werk deed ik zelf, maar ik had archivarissen nodig om mijn weg in het archief te vinden”, zegt Van Liempt. „Zonder hen kan en weet je niets als onderzoeker.”

In een reactie aan NRC schrijft het Nationaal Archief dat de nieuwe visie voortkomt uit de snelle digitale ontwikkelingen, teruglopende financiële middelen en de op 1 januari 2027 in te voeren nieuwe Archiefwet, die is toegespitst op het digitale tijdperk. „Om ruimte te maken voor deze ontwikkeling, onze wettelijke taken toekomstbestendig uit te voeren en de komende jaren binnen de budgettaire kaders te blijven is het maken van keuzes noodzakelijk. Een daarvan is dat het Nationaal Archief niet meer zelf tentoonstellingen en educatieve activiteiten zal organiseren. Dat betekent overigens niet dat we dit niet belangrijk vinden. We willen juist inzetten op samenwerking met partners die we ondersteunen om vanuit hun eigen expertise en rol onze collectie te duiden, met als bijkomend voordeel dat we daar wellicht een bredere doelgroep mee bereiken.”

Of de veranderingen personele gevolgen hebben kan het Nationaal Archief niet zeggen, omdat de „financiële kaders” nog niet helemaal vastliggen voor de komende jaren. „We begrijpen dat deze ontwikkelingen vragen en zorgen oproepen, zowel bij medewerkers van het Nationaal Archief als binnen de archiefsector.”

Radicale breuk

Ook vanuit het onderwijs wordt geschrokken gereageerd op de plannen om educatieve programma’s te staken. „Het is belangrijk dat kinderen leren wat ze hebben aan cultureel erfgoed”, zegt Sandra Bal, directeur van een stichting die Haagse scholieren in de leeftijd van 4 tot 16 jaar via een ‘cultuurmenu’ kennis laat maken met het Nationaal Archief onder leiding van experts. „Eeuwenoude documenten bekijken in een klimatologische ruimte maakt een onuitwisbare indruk op kinderen”, zegt ze. „Ik geloof niet dat je online hetzelfde kunt bereiken.”

De Koninklijke Vereniging Archiefsector Nederland (KVAN) maakt zich zorgen over de opnamestop voor particuliere archieven. Die is volgens voorzitter Willeke de Groot niet in lijn met de nieuwe Archiefwet, waarin staat dat particuliere archieven „van groot belang kunnen zijn voor onderzoek en cultureel erfgoed”. In een brandbrief aan minister Letschert noemde De Groot de opnamestop een „zeer onwenselijke keuze”, die „een radicale breuk” vormt met de bredere maatschappelijke taakopvatting die het Nationaal Archief al een kwarteeuw aanhangt. Ze vreest „negatieve precedentwerking”, omdat het Nationaal Archief een voorbeeldfunctie heeft, en de opnamecapaciteit van andere archieven nu al beperkt is.

Ook Martijn Eickhoff, directeur van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD), heeft „een dubbel gevoel” over de opnamestop, die „deels” door het NIOD kan worden opgevangen. Hij snapt de keuze voor overheidsinformatie, gezien de wettelijke taak en capaciteit van het Nationaal Archief, maar noemt het in maatschappelijk en wetenschappelijk opzicht „zorgelijk”, zeker als meer archiefdiensten hiertoe overgaan. „Particuliere archieven bieden andere perspectieven en contexten. Als de geschiedenissen van personen, families, verenigingen, maatschappelijke organisaties, bedrijven en gemeenschappen in de toekomst minder goed verteld kunnen worden, raakt dat aan het ideaal van diversiteit en inclusie en wordt de ‘stem’ van de overheid dominanter.”

Bij het Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis (RKD) werd een soortgelijke bezuinigingsoperatie doorgevoerd. Sommige experts spreken van een zorgelijke trend met verstrekkende gevolgen. „Het Nationaal Archief is belangrijk voor hoe een land zichzelf ziet, het draagt bij aan ons collectieve geheugen”, zegt Maria Grever, emeritus-hoogleraar theoretische geschiedenis en historische cultuur aan de Erasmus Universiteit. „Als je daarin gaat snijden, zet je de bijl aan de democratie. Het wegbezuinigen van onderzoek en educatieve activiteiten ondermijnt de kennis bij het publiek over archieven – en daarmee het draagvlak van het instituut.”

Met medewerking van Anne Moraal.