Het kabinet biedt opnieuw excuses aan. Die zijn doorgaans waardevol, maar vaak volgt daarna teleurstelling

Vandaag maakt het kabinet excuses voor ernstig leed en misstanden in de gesloten jeugdzorg. Begin vorige maand waren er verontschuldigingen aan afstandsmoeders en afstandskinderen voor het tekortschieten van de overheid jegens hen bij adoptie. Op 21 juni bood premier Rob Jetten excuses aan voor de gebrekkige en harteloze naoorlogse opvang van Molukkers in Nederland.

Exclusief voor dit kabinet is de excuuscultuur zeker niet. Dit decennium, vanaf 2020, zijn onder premier Mark Rutte ook minstens acht keer excuses aangeboden: voor geweld in Indonesië, de toeslagenaffaire, de Holocaust, interlandelijke adoptie, de oude transgenderwet (met gedwongen sterilisatie), Srebrenica, Hawija en – na lange aarzeling – voor het slavernijverleden. Dat telt op tot elf keer excuus voor overheidshandelen in zes jaar tijd.

Uit cijfers van de Political Apologies Database van Tilburg University blijkt inderdaad dat het aantal excuses een stijgende trend vertoont. Vanaf 2001 hebben opeenvolgende kabinetten achttien keer excuses aangeboden, daarvoor nooit. In totaal bevat de database mondiaal 330 excuses, waarvan 75 procent de afgelopen twintig jaar is gemaakt.

‘Wij registreren excuses voor mensenrechtenschendingen door vertegenwoordigers van de overheid’, zegt sociaal wetenschapper Juliette Schaafsma. ‘Vaak gaat er een lang proces aan vooraf, waarin emancipatoire groepen erkenning zoeken voor toegebracht leed en onrecht. Deze drijvende krachten voeren de druk zodanig op, dat overheden besluiten tot excuses in een poging het verleden af te sluiten en zo voor de getroffenen een betere toekomst te creëren.’

Diep berouw

Aan formele verontschuldigingen gaan vaak uitingen van ‘spijt’ of ‘berouw’ vooraf. Dat was bijvoorbeeld zo bij de excuses voor het slavernijverleden.

Toenmalig minister Roger van Boxtel betuigde op een VN-conferentie over racisme in 2001 ‘diep berouw’ over de slavernij en slavenhandel. Nog als kroonprins sprak Willem-Alexander, in 2002 op bezoek in Ghana, ‘wroeging’ uit over deze ‘onmenselijke handel’. Andere spijtbetuigingen volgden, maar de formele excuses kwamen pas in december 2022 (premier Rutte) en herhaald in juli 2023 (koning Willem-Alexander).

Hetzelfde geldt voor de excuses voor het Nederlandse geweld tijdens de dekolonisatieoorlog in Indonesië. Tjeerd de Zwaan, indertijd de Nederlandse ambassadeur in Jakarta, maakte namens de regering in december 2011 excuses voor het bloedbad in het dorp Rawagede (1947) en in september 2013 voor standrechtelijke executies op met name Zuid-Sulawesi (voorheen Celebes).

Koning Willem-Alexander verwees hiernaar toen hij in maart 2020, tijdens het staatsbezoek aan Indonesië, voor deze geweldsontsporingen enigszins hakkelend ‘mijn spijt en excuses’ uitsprak.

Volgens wetenschappelijk onderzoeker Marieke Zoodsma, in Tilburg gepromoveerd op de impact van politieke excuses, zien overheden sinds het einde van de Koude Oorlog het belang van ‘emotioneel herstel bij slachtoffergroepen’.

Zoodsma: ‘De Koude Oorlog beheerste lang de wereldpolitiek. Toen die spanningen wegvielen, ontstond er meer ruimte voor landen om zich te richten op misstanden uit het verleden. We zien excuses wel voornamelijk terug in liberale democratieën. Rusland of China heeft geen excuuscultuur, maar in bijvoorbeeld Latijns-Amerikaanse landen die democratieën zijn geworden, komt het wel weer voor.’

Geen eindpunt

Na de vaak lange aanloop is het van belang dat het excuusmoment niet als een eindpunt wordt gezien, zegt Zoodsma. ‘Zand erover, is de slechtste reactie die je kunt geven na het aanbieden van excuses. Ze moeten juist het begin van een proces van genezing zijn. Beloften die worden gedaan bij het aanbieden van excuses moeten worden nagekomen, anders creëer je in de nasleep alleen maar extra pijn. Daarom was de uitspraak van Rutte, dat de excuses voor het slavernijverleden ‘een komma, geen punt’ waren, ook zo goed.’

Excuses kunnen geld kosten, maar dat hoeft niet altijd. De slavernijexcuses gingen gepaard met een fonds van 200 miljoen ‘voor bewustwording, betrokkenheid en doorwerking’. Bij de excuses voor de gesloten jeugdzorg is 12 miljoen beschikbaar gesteld. Te weinig, stelde activist en gedupeerde Jason Bhugwandas vorige week in deze krant.

De excuses voor gedwongen afstand en adoptie zijn (nog) niet met een financiële regeling opgetuigd. ‘Dat is een risico’, zegt Zoodsma, ‘hoe waardevol ook, excuses kunnen dan toch aanvoelen als een leeg gebaar.’

Herstelbetalingen zijn niet altijd een oplossing, zegt Schaafsma. ‘Vaak volgt dan de vraag: hoe wordt dat geld besteed en door wie? Wij zien in ons onderzoek vaak teleurstellingen na excuses, omdat ze niet altijd tot radicale veranderingen leiden. Maar dat neemt niet weg dat het moment belangrijk wordt gevonden. Iets wat lang verzwegen is geweest, komt in het publieke domein. Uiteindelijk is dat de functie ervan.’

2020

Op 20 januari bieden premier Mark Rutte en minister Wopke Hoekstra (Financiën) excuses aan voor de toeslagenaffaire tijdens een bijeenkomst in De Broodfabriek in Rijswijk. Eerder deed staatssecretaris Menno Snel dat al, voor hij aftrad, en vorige week kwamen daar excuses bovenop van de huidige staatssecretarissen Sandra Palmen en Eelco Eerenberg, vanwege zoekgeraakte bestanden.

Op 26 januari maakt premier Mark Rutte excuses voor ‘de bittere consequenties van registratie en deportatie’ tijdens de Nationale Holocaust Herdenking in Amsterdam.

Op 10 maart maakt koning Willem-Alexander excuses tijdens het staatsbezoek aan Indonesië voor Nederlandse geweldsontsporingen tussen 1945 en 1949.

2021

Het is 8 februari als minister Sander Dekker (Rechtsbescherming) excuses aanbiedt na een pijnlijk rapport over misstanden bij interlandelijke adoptie.

Op 27 november maakt minister Ingrid van Engelshoven (Emancipatie) excuses voor de oude transgenderwet (die sterilisatie verplicht stelde).

2022

Minister Kajsa Ollongren (Defensie) biedt op 11 juli in Potocari excuses aan voor het falen van de internationale gemeenschap, inclusief Nederland, ‘in de bescherming van de mensen van Srebrenica’. Een maand eerder kregen de militairen van Dutchbat III al excuses voor ‘gebrek aan support’ van de Nederlandse staat.

19 december: Excuses aan alle tot slaaf gemaakten en ‘hun nazaten tot in het hier en nu’, uitgesproken door premier Rutte in het Nationaal Archief in Den Haag. Herhaald door koning Willem-Alexander op 1 juli 2023 in Amsterdam. De uitkomst van een onderzoek naar de rol van de Oranjes in de koloniale geschiedenis en de slavernij wordt dit najaar verwacht.

2025

Op 14 maart maakt minister Ruben Brekelmans (Defensie) biedt excuses aan voor het menselijk leed veroorzaakt door het bombardement op Hawija (Irak) tien jaar eerder.

2026

Bij de inhuldiging van het Ulu Kora in Rotterdam, op 21 juni, biedt premier Rob Jetten excuses aan voor de gebrekkige naoorlogse ontvangst van Molukkers.

Op 2 juli zegt Staatssecretaris Claudia van Bruggen na een hard rapport dat de overheid ‘steken heeft laten vallen’ in de praktijk van afstand en adoptie, en biedt excuses aan.

Op 29 augustus bieden het kabinet, de Vereniging Nederlandse Gemeenten en Jeugdzorg Nederland excuses aan voor ernstig leed en misstanden in de gesloten jeugdzorg.