Ondanks regen staat het grondwater nog zeer laag, en maatregelen blijven uit

In grote delen van het land was het de afgelopen weken en maanden verboden om water uit sloten en beken te halen, om bijvoorbeeld gewassen te besproeien. Maar op veel plekken bleef het oppompen van grondwater wél toegestaan. Daar stonden de haspels op droge en hete dagen nog massaal naast het boerenland.

Het zorgt voor extra druk op de grondwatervoorraad, terwijl het grondwater al uitzonderlijk laag stond door het gebrek aan regen en door verdamping. Er moet deze winter veel regen vallen om het grondwater weer aan te vullen. Anders gaan we volgend jaar in met een achterstand, zoals dit voorjaar ook al het geval was.

Nederland is voor zo'n 60 procent van het drinkwater afhankelijk van grondwater. Maar door de droogte die in een warmer klimaat steeds vaker voorkomt - zoals eerder al in 2025, 2022, 2020 en 2018 - grijpen ook boeren steeds vaker terug op grondwater, zien experts.

"Zodra een verbod wordt afgekondigd voor gebruik van oppervlaktewater, kunnen de meesten overgaan op de grondwaterpomp", zegt hydroloog Gé van den Eertwegh van KnowH2O. "Dan verschuif je het probleem."

Hoeveel grondwater we in Nederland precies gebruiken, is niet exact bekend. Grootverbruikers als drinkwaterbedrijven en fabrieken hebben een vergunning nodig, maar dat geldt lang niet altijd voor kleinere gebruikers als boeren en burgers.

Toch kunnen zij samen een flinke impact hebben op de grondwaterstand, zeggen verschillende deskundigen tegen NU.nl. Volgens hen is het daarom belangrijk om ons grondwatergebruik beter in kaart te brengen en te beperken op plekken waar de natuur nu last heeft van verdroging.

Lage grondwaterstanden zorgen er niet alleen voor dat de wortels van bomen en planten droog komen te staan, maar kunnen er in de hogere delen van Nederland ook voor zorgen dat beken en sloten droogvallen. Die zijn vaak afhankelijk van grondwater om te blijven stromen.

Op meerdere plekken werden daarom zeldzame vissen gevangen en verplaatst toen hun leefgebied uitdroogde. "Dat heeft bijna onomkeerbare effecten op de ecosystemen in die watertjes", zegt Marc Bierkens, hoogleraar Geografische Hydrologie aan de Universiteit Utrecht.

In 2022 kwam het kabinet-Rutte IV met maatregelen om meer inzicht te krijgen in ons grondwatergebruik. Die waren onderdeel van een breder natuur- en stikstofpakket, maar dat werd later weer geschrapt door het kabinet-Schoof.

Het ministerie van Infrastructuur & Waterstaat is nog altijd in gesprek met provincies om het gebruik van grondwater beter in beeld te krijgen, zegt een woordvoerder. Inmiddels is ook een stappenplan opgesteld dat hen moet helpen om te bepalen wat per gebied maximaal mag worden gebruikt.

Volgens Van den Eertwegh duurt het allemaal te lang. Hij pleit ervoor om per gebied onder- en bovengrenzen voor de grondwaterstanden vast te stellen. Dat zou waterschappen in staat stellen om tijdig in te grijpen als de grondwaterstanden te laag of juist te hoog dreigen te worden.

Er bestaan ook al grondwatermodellen die kunnen laten zien welke gevolgen het heeft als ergens meer grondwater wordt onttrokken, zowel onder gemiddelde als extreme omstandigheden. "Die zou je kunnen koppelen aan de vergunningverlening", zegt grondwateronderzoeker Geert-Jan Nijsten van Deltares.

De experts zijn het erover eens dat we vooral in de winter aan de slag moeten om meer water vast te houden, zodat de grondwatervoorraad beter wordt aangevuld. Nu is ons land vooral ingericht op het snel afvoeren van water, maar dat brengt ons tijdens droge periodes in de problemen. "We moeten de sponswerking van de grond beter benutten", zegt Nijsten.

De grondwaterproblemen staan al langer op de kaart, maar de realiteit is weerbarstig. Er moeten lastige keuzes worden gemaakt die met name voor boeren ongunstig kunnen uitpakken, zeggen de experts. Zij gebruiken vooral grondwater tijdens droge periodes en worden dus als eersten getroffen als het onttrekken van grondwater dan aan banden wordt gelegd.

Ook water vasthouden kan lastig zijn voor boeren, doordat de waterpeilen dan omhoog moeten. Dat kan tot drassige omstandigheden leiden als zij in het voorjaar met zware machines het land op willen. In het uiterste geval kan het zelfs zo zijn dat waterschappen schadevergoedingen moeten betalen aan boeren die 'natschade' ondervinden.

"In provincie- en waterschapsland vindt men het daarom toch wel spannend om zulke maatregelen structureel door te voeren, al zal het door deze zomer wel een duwtje in de rug krijgen", zegt milieujurist Peter de Putter, die zich specialiseert in grondwaterbeheer.

In stedelijke gebieden dreigt juist steeds meer schade te ontstaan door lage grondwaterstanden. De droge bodem kan zorgen voor paalrot en verzakking van gebouwen en infrastructuur. De kosten kunnen de komende jaren oplopen tot tientallen miljarden euro's, meldde de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur onlangs.

Kortom: het wordt steeds moeilijker om het grondwater zo te beheren dat niemand overlast ondervindt. Drie jaar geleden schreef de Unie van Waterschappen al dat er ingrijpende keuzes nodig zijn en "dat we niet alles kunnen oplossen met technische ingrepen en ook niet iedereen tevreden kunnen blijven stellen".

"Het wordt steeds lastiger om het helemaal perfect te doen", ziet ook Nijsten. "We hadden ons land behoorlijk goed ingericht op de strijd tegen te veel water. Nu moet je een optimum vinden tussen te veel en te weinig water. Dat levert duivelse dilemma's op."