De rekening voor een betrapte winkeldief stijgt van 181 naar 242 euro, maar er is kritiek op de onderbouwing

Het bedrijf dat voor vrijwel alle grote winkel- en supermarktconcerns schadevergoedingen int bij betrapte winkeldieven verhoogt het bedrag in september van 181 naar 242 euro. Dat bevestigt Niels van Os, directeur van Service Organisatie Directe Aansprakelijkstelling (SODA).

Volgens SODA is de verhoging noodzakelijk vanwege inflatie, gestegen kosten, de stijging van overheidsboetes en vanwege behoud van de preventieve werking. De juridische houdbaarheid, die een expert tegenover NRC in twijfel trekt, zou in 2025 door advocatenkantoor Clyde & Co zijn getoetst. SODA wil dat onderzoek nu niet delen maar zegt het op een later moment wel openbaar te maken.

29.000 winkeldieven

Naast het doen van aangifte bij de politie kunnen winkeliers betrapte dieven ook zelf civielrechtelijk aansprakelijk stellen. Wie een onrechtmatige daad pleegt, is namelijk verplicht de schade daarvan te vergoeden. Bij een winkeldiefstal bestaat die doorgaans uit de tijd die winkeliers kwijt zijn aan de afhandeling van de diefstal.

Omdat de tijd en moeite van die afhandeling per situatie verschilt en de exacte kosten lastig te berekenen zijn, wordt al jaren een standaardbedrag gehanteerd. Sinds 2012 is dat 181 euro.

Incassobedrijf SODA heeft zich gespecialiseerd in de afhandeling van zulke schadeclaims. Vorig jaar vorderde het van zo’n 29.000 betrapte winkeldieven 181 euro. In 44 procent van de gevallen werd de schadevergoeding ook daadwerkelijk betaald, blijkt uit het recente jaarverslag van toezichthouder stichting Directe Aansprakelijkstelling Aan Daders (DAAD).

De stichting kent een eenmansbestuur en houdt enkel toezicht op SODA, door wie het ook wordt gefinancierd. DAAD-bestuurder Lex Westerman spreekt in het jaarverslag van „een topjaar” voor de directe aansprakelijkstelling. Winkeldieven betaalden vorig jaar samen bijna 2,3 miljoen euro, 21 procent meer dan een jaar eerder. Ook bij tanken zonder te betalen en verzekeringsfraude nam de verhaalde schade toe. In totaal incasseerde SODA 6,1 miljoen euro, een stijging van 31 procent ten opzichte van 2024.

Lees ook

Drugs op zak bij een festival? Dan betaal je een boete. Niet aan de politie, maar aan een bedrijf

Stichting DAAD houdt naar eigen zeggen toezicht op de „zorgvuldige uitvoering” van de civiele aansprakelijkstelling. Telefonisch zegt Westerman dat DAAD niet betrokken was bij de verhoging naar 242 euro. De hoogte van het schadevergoedingsbedrag valt volgens de bestuurder „buiten het toezicht” en is een zaak tussen SODA en winkeliers.

Verhoging ‘niet verantwoord’

Bij de afhandeling van winkeldiefstal heeft SODA, opgericht door een oud-agent, naar schatting 90 procent van de markt in handen. Onder meer Albert Heijn en Jumbo zijn klanten.

De belangrijkste concurrent op de incassomarkt voor winkeldiefstallen, Overlastregistratie Nederland, handhaaft het huidige bedrag. Directeur Rogier Bakker vindt een verhoging niet verantwoord. Onder de honderden winkeldieven die hij in zijn carrière sprak, zaten volgens hem veel financieel en psychisch kwetsbare personen. „Er liggen heel veel mensen dagen en nachten wakker van het feit dat ze 181 euro moeten betalen.”

Lees ook

Politie werkte mee aan een stichting die op grote schaal de wet overtrad, moet schadevergoeding van dik twee ton betalen

Bakker betwijfelt ook of het bedrag van 242 euro nog wel aansluit bij het werk dat winkeliers aan een diefstal hebben en of het bij de rechter standhoudt. De huidige vergoeding van 181 euro is gebaseerd op twee uur en een kwartier personeelsinzet door een assistent-bedrijfsleider en een winkelmedewerker.

Winkeliers waren in het verleden veel tijd kwijt aan het wachten op de politie om de gegevens van de betrapte persoon vast te leggen. Die tijdsinvestering is volgens Bakker inmiddels veel kleiner omdat veel winkeldiefstallen tegenwoordig zonder de politie worden afgehandeld. Bij Overlastregstratie Nederland betreft dat zo’n 70 procent van de zaken, SODA spreekt online van 40 procent. Via een nieuwe app belooft SODA een „afhandeling in 15 minuten”. Bakker: „Laten we nu niet zeggen dat je er vandaag de dag nog uren mee bezig bent”.

SODA werkt op basis van no cure no pay en houdt momenteel ongeveer een kwart van het geïncasseerde bedrag in. Bij de verhoging ontvangen winkeliers straks „een groter deel van het geïncasseerde bedrag”, laat SODA weten.

Geen boete

Marnix Hebly, universitair hoofddocent privaatrecht aan de Erasmus Universiteit en specialist schadevergoedingsrecht, plaatst kritische kanttekeningen bij de verhoging. Indexering van schadebedragen komt volgens hem geregeld voor. Dat SODA stelt dat de verhoging noodzakelijk is vanwege de preventieve werking en om in de pas met overheidsboetes te blijven vindt hij echter niet kunnen. „De civiele schadevergoeding is niet bedoeld als boete of om straffend te zijn.”

Het doel is namelijk om het nadeel dat bij een ander is veroorzaakt te compenseren. Doorgaans liggen daar in het schadevergoedingsrecht precieze berekeningen per geval aan ten grondslag. Soms worden wel standaardbedragen gehanteerd vanwege eenvoud. Die zijn volgens Hebly niet echt bindend maar hebben wel breed draagvlak. Vandaar dat Hebly het des te belangrijker vindt dat duidelijk wordt waaruit de 242 euro is opgebouwd.

Het standaardbedrag voor winkeldiefstal ligt juridisch bovendien minder vast dan de vele blauw-gele stickers en borden in winkels suggereren, zegt Hebly. „Het is vrij eenzijdig bepaald en nauwelijks door rechters getoetst.” Zo wees een Utrechtse rechter het bedrag van 181 in 2023 af omdat de schade voor de winkelier lager lag.

Volgens SODA zijn er de afgelopen veertien jaar meer dan duizend rechtszaken gevoerd over het bedrag en heeft de rechter daarvan slechts een klein aantal afgewezen. Dat uitsprakenregister rechtspraak.nl slechts een handvol uitspraken toont, komt volgens SODA doordat rechtbanken de rest niet hebben gepubliceerd. Op het verzoek van NRC om zulke recente uitspraken te tonen gaat SODA niet in.

Hebly heeft er moeite mee dat bij de schadevergoeding „heel stellig de indruk gewekt wordt dat er geen ontkomen aan” is. Daar komt bij dat betrapte personen zich bij gebruik van de SODA-app onder druk gezet kunnen voelen om de schadevergoeding in de winkel te betalen zodat de politie niet wordt ingeschakeld. „Daardoor lijkt het alsof je geen keuze hebt terwijl dat juridisch wel degelijk anders kan liggen.”

Lees ook

Aanpak van winkeldieven stokt door gebrekkige medewerking van de politie