Napels in de schaduw van de stil dreigende Vesuvius gaat ook over ons

De Italiaans-Amerikaanse documentairemaker Gianfranco Rosi heeft een wonderlijke methode. Een documentaire kost hem zo’n drie jaar. Eerst maakt hij zich de plek eigen, vindt hij zijn ‘acteurs’ en raakt hij met ze vertrouwd. In het laatste jaar gaat dan de camera pas op de schouder. Soms filmt hij met beperkingen: zo toonde hij in Notturno (2020) het opkrabbelende Irak en Syrië alleen ’s nachts, regenachtig en bewolkt. Rosi vindt strenge keuzes essentieel nu ‘information overload’ luiheid in de hand werkt.

Zo schonk hij ons dat prachtige moodboard van het ‘echte Rome’ rond de ringweg in Sacro GRA (2013, Gouden Leeuw). In Fuocoammare (2016, Gouden Beer) vormen losse steentjes eveneens een mozaïek dat groter is dan je denkt; dat ging om Europa’s buitenpost Lampedusa, maar ook over ons bange wegkijken bij de vluchtelingencrisis.

Ditmaal gaat Below the Clouds, nu in de bioscoop, ogenschijnlijk over Napels aan de voet van een stil dreigende nemesis; vulkaan Vesuvius is een wraakgodheid die de stad zomaar van de kaart kan vegen. De vraag is ook niet of, maar wanneer. Rosi’s Napels is introvert en in zwart-wit, niet de zonovergoten, hectische en corrupte stad in kleurrijk verval die we kennen. We ontmoeten de oude boekhandelaar Titti die kinderen met huiswerk helpt, een aanklager die per helikopter op graf- en antiekrovers jaagt, een archivaris die hun in beslag genomen roofkunst in één opslag bewaart – een mooie metafoor over de willekeur waarmee de tijd onze artefacten bewaart.

Steeds zijn er panoramische shots van de Vesuvius, die als een ‘memento mori’ boven het gewemel uittorent, alsmede hints van de naderende catastrofe: een vreugdevuur, Japanse opgravingen in Pompeï, een fragment van Rossellini’s film Viaggio in Italia waar Ingrid Bergman haar liefdeloze huwelijk onder ogen ziet bij twee verstrengelde, onder vulkanisch as bedekte geliefden.

Misschien dat de hypermoderne seismische meldkamer Napels ooit redt, maar wetenschap stelt maar deels gerust; een graanschip bemand door Syriërs uit het gevaarlijke Odessa wekt associaties met het van Egyptische graan afhankelijke Romeinse rijk. Below the Clouds gaat ook over onze fragiliteit. Dat wij, net als Napels, een nemesis aan onze horizon proberen te negeren.

Lees ook

De haat-liefde van Napels voor zijn stilzwijgende, maar actieve god Vesuvius