17de-eeuws tekenboek met werk Rombout Uylenburgh is unieke aanwinst voor Rijksmuseum

Uit de nalatenschap van een telg van de Amsterdamse familie Van Eeghen is het Rijksmuseum in bezit gekomen van een zeldzaam goed bewaard tekeningenboek uit de vroege 17de eeuw. Het bevat zo’n dertig tekeningen door verschillende kunstenaars met wortels in de Nederlanden. Opvallend is daarbij dat het boek is gemaakt voor een koopman in de Poolse havenstad Gdańsk.

De tekenaar die in verband wordt gebracht met het merendeel van de bladen in de bundel, Rombout Uylenburgh (1580/1585-1627/1628), leefde dan ook in Polen, hoewel Fries van geboorte. Het album bleef altijd intact, slechts één keer eerder (in 1935) werd het publiek tentoongesteld. In de vierhonderd jaar dat ze bestaan zijn de tekeningen weinig aan licht blootgesteld geweest en daardoor in uitzonderlijk goede staat. Een kleine presentatie in het Rijksmuseum toont de aanwinst, samen met een dozijn losse tekeningen, prenten en schilderijen van Uylenburgh en enkele tijdgenoten.

De honderd pagina’s van het circa 45 centimeter hoge boek zijn gebonden in een zwarte band. Midden in zaal 2.7 ligt het in een vitrine, geopend bij een indrukwekkende Verkondiging aan de herders. Met pen en bruine inkt op blauw papier heeft de tekenaar het Bijbelverhaal verbeeld van engelen die ’s nachts verschijnen aan herders op het veld om de geboorte van Jezus aan te kondigen. De herders linksonder schrikken op door de hemelse schare die in een wolkenband tot bijna op de grond neerdaalt. De weids gebarende engel in het midden wordt omringd door een groot aantal putti (naakte mannelijke engeltjes) in gevarieerde houdingen. De levendige stijl doet denken aan die van Hollandse en Utrechtse ‘maniëristische’ kunstenaars van omstreeks 1600, zoals Abraham Bloemaert en Joachim Wtewael.

Doordat de bladen zijn ingebonden, is dit noodzakelijkerwijs meteen de enige tekening uit het album die de bezoeker te zien krijgt. De rest van de presentatie besteedt aandacht aan de toeschrijving, de bekendheid van kunst uit de Nederlanden in het Oostzeegebied en de herkomst van het boek. De band is voorzien van het opschrift ‘Konst boeck voor / Reyer Claessoon’, waarin de naam verwijst naar de Hollandse handelaar Reyer Claesz (1577-1638). Hij liet het album maken gedurende zijn tijd in Gdańsk, en nam het mee toen hij in 1618 terugkeerde naar de Republiek.

Identiteit kunstenaars onduidelijk

Waarschijnlijk kwam het al in de 18de eeuw in bezit van de Van Eeghens, zonder dat de identiteit van de kunstenaars duidelijk was. Pas de voorlaatste bezitter ervan, bankier en kunstkenner Christiaan P. van Eeghen (1921-2014), herkende overeenkomsten tussen een van de bladen en het werk van Rombout Uylenburgh. Van diens hand wordt bij de presentatie een zeldzame andere pentekening (uit de collectie van het Rijksmuseum) getoond, in eenzelfde losse en levendige stijl. Extra bewijs wordt geleverd door het feit dat Uylenburgh al op jonge leeftijd in Polen terecht was gekomen en tegelijkertijd met zijn leeftijdsgenoot Claesz in Gdańsk woonde en werkte. Aangezien beiden ook de doopsgezinde geloofsovertuiging aanhingen, is het goed mogelijk dat ze elkaar persoonlijk hebben gekend.

Nader onderzoek door kunsthistoricus Erik P. Löffler bevestigde in 2013 de toeschrijving van vijftien tekeningen van scènes uit het Nieuwe Testament aan Uylenburgh en diens atelier. Dit onderzoek bracht ook iets meer duidelijkheid over de kunstenaarspersoonlijkheid van Uylenburgh, die hofschilder was van de Poolse koning Sigismund III en trouwens ook een oom van Rembrandts latere echtgenote Saskia, maar verder in de vergetelheid is geraakt. Een van zijn specialismen was het schilderen van taferelen in grijstinten, grisailles genaamd, waarvan er nu twee worden getoond (in bruikleen gekregen van het Rembrandthuis), en waarvan er in het Amsterdamse Museum Ons’ Lieve Heer op Solder ook vijf te zien zijn.

Onduidelijk blijft vooralsnog de functie van het tekenboek. De reeks tekeningen van Bijbelse thema’s door Uylenburgh en zijn medewerkers werden door Löffler beoordeeld als „onevenwichtig van kwaliteit” en mede daarom waarschijnlijk eerder als navolgingen naar bestaande composities, dan als voorbereidende studies voor nieuw werk.

Met de verwerving van het album kondigt het Rijksmuseum echter nieuw onderzoek aan, behalve naar Rombout Uylenburg ook naar de nog anonieme twaalf andere tekeningen in het tekenboek voor Reyer Claesz.