Israël en Turkije botsen na Israëlische aanval op basis in Syrië

De spanningen tussen Israël en Turkije zijn verder opgelopen na een Israëlische aanval op de Syrische luchtmachtbasis Abu Duhur. Bij acht Israëlische luchtaanvallen op de basis in het noordwesten van Syrië vielen geen slachtoffers, maar werd wel schade aangericht. Israël zegt dat de aanval bedoeld was om een Turkse militaire opbouw op de basis te voorkomen, een lezing die Turkije en Syrië tegenspreken.

Aanval op basis Abu Duhur
De Israëlische minister van Defensie, Israel Katz, beschuldigde de Turkse president Erdogan ervan zijn land mee te slepen in "gevaarlijke avonturen". Israël bombardeerde dinsdag de luchtmachtbasis Abu Duhur, nadat er naar verluidt kort daarvoor een Turkse militaire delegatie op de basis was geweest.

Volgens Israël dreigde Syrië afspraken over de veiligheidssituatie te schenden door Turkse militairen op de basis toe te laten. Premier Netanyahu zei dat Damascus vooraf gewaarschuwd was: "Onze boodschap was heel duidelijk: niet doen. Ik denk dat ze de boodschap niet helemaal begrepen hebben." Later voegde Netanyahu daaraan toe dat Israël geen Turkse militaire aanwezigheid zal dulden die zich verder naar het zuiden van Syrië uitbreidt, omdat dat zijn land zou bedreigen.

Syrië ontkent dat Turkije van plan was permanent militairen op Abu Duhur te stationeren. Turkije zelf benadrukt dat er zowel voor als tijdens de aanval geen Turkse militaire delegatie op de basis aanwezig was.

Historische banden tussen Israël en Turkije onder druk
De harde confrontatie staat in schril contrast met de relatie van enkele decennia geleden. Turkije was in 1949 het eerste land met een moslimmeerderheid dat Israël erkende. Eind jaren negentig en tijdens de eerste jaren van Erdogan als premier werkten beide landen nauw samen, ook militair.

Een keerpunt kwam in 2010, toen negen Turkse activisten werden gedood door Israëlische militairen tijdens een poging om met het Turkse schip Mavi Marmara hulpgoederen naar Gaza te brengen. Sindsdien zijn de betrekkingen geregeld gespannen geweest. In 2022 volgde nog een poging tot normalisering, maar die toenadering kwam snel onder druk te staan door de oorlog in Gaza. Erdogan behoort tot de felste critici van Israël en onderhoudt banden met Hamas, dat Turkije als verzetsbeweging beschouwt.

"Voor Israël is Syrië een soort strijdtoneel bij volmacht geworden", zegt Rob Geist Pinfold, docent internationale veiligheid aan King's College London, tegen de NOS. Israël beschuldigt Erdogan volgens hem van "neo-Ottomanisme": een poging om de Turkse invloed uit te breiden naar gebieden die ooit deel uitmaakten van het Ottomaanse rijk.

Belangen van Israël en Turkije in Syrië
Sinds de val van president Assad eind 2024 is Turkije een van de belangrijkste bondgenoten van president Ahmed al-Sharaa. Ankara traint Syrische militairen en helpt het leger weer op te bouwen. Een stabiel Syrië is voor Turkije van groot belang: het land deelt een grens van 900 kilometer met Syrië, ving miljoenen Syrische vluchtelingen op en wil voorkomen dat Koerdische milities langs zijn zuidgrens aan invloed winnen.

Israël bekijkt de groeiende Turkse militaire invloed met argwaan en probeert zelf de nieuwe machtsverhoudingen in Syrië te beïnvloeden. Sinds de val van Assad heeft Israël honderden aanvallen uitgevoerd op Syrische militaire doelen en een door de VN bewaakte bufferzone in het zuiden bezet.

Israëlische verkiezingen spelen mee
De hardere houding tegenover Turkije is ook zichtbaar in de Israëlische verkiezingscampagne. Op een billboard van Netanyahu's Likud-partij in Tel Aviv staat Erdogan afgebeeld naast onder anderen de Iraanse leider Mojtaba Khamenei en Hezbollah-leider Naim Qassem, met de tekst: "Zij willen dat Netanyahu verliest. Laat ze niet winnen."

Ook oppositiepoliticus Naftali Bennett spreekt zich scherp uit over Turkije. Volgens Pinfold is het wantrouwen daarmee breder geworden dan alleen binnen Netanyahu's regering.

Ankara beschuldigt Netanyahu op zijn beurt ervan de spanningen voor eigen gewin op te voeren. Turkije heeft de Israëlische aanvallen fel veroordeeld en Israël ervan beschuldigd Syrië verder te willen destabiliseren. Het hoofd communicatie van de Turkse president, Burhanettin Duran, stelde dat Netanyahu's uitspraken een weerspiegeling zijn van diens internationale isolement en politieke angsten, en dat Turkije juist bekendstaat om zijn inzet voor vrede.

Rol van de Verenigde Staten
Turkije was vooraf niet gewaarschuwd voor de aanval en zag de Israëlische gevechtsvliegtuigen richting Turks grondgebied vliegen. Volgens de Amerikaanse Syrië-gezant Tom Barrack had Ankara daarop militair kunnen reageren. Barrack noemde de aanval een onnodige escalatie die de regionale stabiliteit niet ten goede komt. 

Washington probeert daarom een steviger communicatiekanaal tussen Israël, Turkije en Syrië op te zetten om militaire incidenten te voorkomen. De Verenigde Staten willen daarvoor een zogenoemde "deconfliction cell" oprichten om de spanningen te verminderen. 

Dit is ook voor de NAVO van belang, zegt Pinfold. Hij verwacht voorlopig vooral dreigende taal en veroordelingen over en weer, maar naarmate beide landen hun invloed in Syrië uitbreiden, wordt de ruimte voor fouten kleiner. Een oorlog tussen Israël en NAVO-lid Turkije ligt volgens hem niet voor de hand: "Dat is in niemands belang."

Vlaggen van Turkije en Israël (@Gemini-AI-impressie)