Jessica Gottenbos schildert iconen: ‘Ik vind het magisch. Je begint met een plank, en eindigt met een heilige’

JESSICA GOTTENBOS

Wie?

Jessica Gottenbos (71)

Beroep

Gepensioneerd zenuwreflexzone-therapeut

Kunst

Iconen schilderen

Wat is leuk aan iconen schilderen?

„Ik heb weinig aanleg voor tekenen, maar iconen schilder je op basis van een vaste voortekening. Die teken je over en vul je in met zelfgemengde kleuren, vaak prachtig diep en rijk van toon. Ik raak daarvan in een flow en de uren vliegen voorbij.”

Hoe kwam je erbij?

„Een jaar of twintig geleden reisde ik naar Noord-Macedonië en bezocht kerkjes. Ik ben niet religieus opgevoed, maar die orthodoxe kerkinterieurs raakten me diep. Thuis bleek er dichtbij een cursus iconen schilderen te worden gegeven. Het ambachtelijke van het proces, de boeiende manier waarop de docent vertelde over symboliek en kunsthistorische context – álles beviel me.”

Kun je het proces kort uiteenzetten?

„Je begint met een kale, op maat gezaagde plank. De plank wordt met beenderlijm bestreken, en daarop breng je heel strak een linnen doek aan. Na het drogen en een tweede ronde lijm schilder je er in zeven lagen een witte krijtbasis op. Daarop maak je met behulp van carbonpapier de basistekening. Dan volgen de contourlijnen. En daarna begint het echte werk. Eerst kleur je het gewaad. De allerdonkerste kleur komt eerst, en zo werk je laag na laag toe naar het licht, zodat de plooival en het gelaat natuurlijk ogen. Je werkt en denkt als het ware omgekeerd, in negatief, van donker naar licht. Dat was wennen.”

Is het kunst, of meer een ambacht?

„Het proces is heel ambachtelijk. En een icoon wordt ook nooit een schilderij. Orthodoxe gelovigen zien het als een doorgang van het hemelse naar het aardse. De icoonfiguur is voor hen de directe vertegenwoordiging van de heilige op aarde. Daarom worden iconen ook gekust, en wordt ervoor gebeden.”

Wat doe je met iconen die je zelf hebt geschilderd?

„Er hangen er een paar thuis, in mijn atelier en boven de bank. En in de gang de aartsengelen Michaël en Gabriël, om de bezoeker te verwelkomen. Maar je wil ook niet je hele huis volhangen. Dus schilder ik ook voor vrienden. Weten voor wie je werkt, geeft ook een impuls zo goed mogelijk je best te doen.”

Inzegening van iconen door een priester ‘activeert’ de band met de heilige. Worden jouw iconen ingezegend?

„Meestal niet. Maar het schilderen is al een soort gebed op zich, omdat je in een meditatieve toestand komt. Ik zet er ook vaak muziek bij op, bijvoorbeeld van het Hoorns Byzantijns Mannenkoor. Dat helpt om in de stemming te komen. Samen met Simon Koopman, mijn docent, heb ik negen keer een icoonschilderreis naar Macedonië georganiseerd. Daar werden onze ter plekke geschilderde iconen ingewijd door de pope. In Nederland kan dat ook, maar ik kies er niet voor.”

Wat brengt het je?

„Ik ben beter gaan kijken naar virtuositeit en lichtgebruik in andere kunst, van de middeleeuwen tot impressionisme. En het vroege christendom is een belangrijke extra interesse van me geworden, daar lees ik veel over. Alles tezamen heeft het me ook geleid naar een diepere spirituele laag in mezelf.”

Wat is je lievelingsmoment?

„Ik vind het hele proces magisch, júíst omdat je stap voor stap toewerkt naar vervolmaking. Tot het moment waarop ik denk: ja, goed, nu niks meer aan doen!”

Waar werk je op dit moment aan?

„De heilige Nicolaas. Die is bij ons verzand in Sinterklaas, maar in de oosterse wereld wordt hij diep vereerd. Iemand die geneest, en die wonderen verricht.”