Nederland zal zich moeten aanpassen aan zomers van 40 graden

Vakantie zit er voor Eline Coolen niet in. Als hittecoördinator van GGD Amsterdam moet ze de vele tropisch warme dagen deze zomer zo veilig mogelijk laten verlopen. "Dit is nu al de drukste zomer van mijn carrière", zegt ze. De hoofdstad is een van de weinige gemeenten met een fulltime hittecoördinator.

Waar men voorheen nog wel eens schamper op haar werk reageerde, hoeft Coolen sinds deze zomer niet meer uit te leggen dat hitte een serieus probleem is. "Iedereen voelde het zelf."

Coolen is te laat, want de bakfiets heeft het begeven. Daarmee hadden vijftien ventilatoren naar het buurtteam van Amsterdam Centrum moeten worden gebracht. Uiteindelijk springen twee stagiairs met een koffiekar uit het kantoorpand in de metro. Veel budget is er niet, dus dan moet je creatief zijn.

De ventilatoren zijn bedoeld voor Amsterdammers die in te warme huizen wonen, maar er zelf geen kunnen kopen. Via buurtteams belanden ze bij de groep die ze het hardst nodig hebben. Eerder kregen de buurten Nieuw-West en Oost samen al 150 ventilatoren.

Bij het buurtteam zijn ze dankbaar. Hulpverlener Ans Kanhai ziet vaker hittestress bij haar cliënten in de wijk, vooral bij eenzame ouderen die in oude en slecht geïsoleerde huizen wonen. Sommigen hebben schulden. "Zit je in de schuldsanering, dan kun je niet altijd een ventilator kopen."

Velen zijn slecht ter been, vergeten water te drinken en hebben geen sociaal netwerk. Ook jonge gezinnen melden zich vaker, vertelt Kanhai. Om hen zo goed mogelijk te helpen, krijgt het buurteam een hittetraining van Coolen.

Coolen vertelt hoe hulpverleners risico's kunnen herkennen. Ook laat ze zien welk verschil buitenzonwering en 's avonds doorluchten kan maken en hoe mensen zonder budget hun woning toch kunnen verkoelen, bijvoorbeeld door de gordijnen buiten op te hangen. "Ik was in Spanje en daar zag je dat overal. Nu valt het kwartje", zegt Kanhai.

De problemen met hitte in steden zijn hardnekkig. Uit onderzoek in Rotterdam blijkt dat het in bepaalde wijken veel warmer wordt dan elders in de stad. Het verschil loopt op tot wel 7 graden. En ondanks verbeteringen is er nog altijd minder groen in de stad dan daarbuiten. Tussen de stenen blijft warmte veel langer hangen.

Daarbij zorgt klimaatverandering ervoor dat hittegolven vaker voorkomen en warmer zijn dan vroeger. Behalve onaangenaam kan dat ook dodelijk zijn. Jaarlijks overlijden honderden extra mensen tijdens hittegolven en dat aantal groeit. Het RIVM schat dat het in Amsterdam om 110 mensen per jaar gaat.

Zij passen in het beeld dat Kanhai hierboven schetste: vooral ouderen en andere kwetsbare groepen, zoals chronisch zieken. Bij een binnentemperatuur vanaf 27 graden nemen gezondheidsrisico's al toe.

Coolen vertelt over een Amsterdammer bij wie het thuis 38 graden werd. Een airco kan wel verkoeling bieden aan één woning, maar maakt de omgeving juist warmer, benadrukt Coolen.

Er is volop wetenschappelijk bewijs dat hitte bestaande ongelijkheid versterkt. Dat herkent Coolen. "Mensen met een grote woning, airco, auto en vakantie hebben veel minder last van hitte dan mensen die wegkwijnen in kleine huizen, zonder sociaal netwerk en met weinig geld", vertelt ze. "Tegelijkertijd zien we: bij code rood wordt eigenlijk de hele bevolking kwetsbaar."

Toch hebben pas 130 van de 342 gemeenten een hitteplan, blijkt uit cijfers van het Klimaatverbond en het Rode Kruis. Dat groeit wel: vorig jaar waren dit er negentig. Daarin staan maatregelen zoals extra controles bij ouderen, opvang voor daklozen, maatregelen op scholen en afkoelplekken.

Die laatste maatregel kwam uit de koker van Coolen: samen met twee stagiairs en een paar studenten van de Universiteit van Amsterdam zette ze een netwerk van 'koelteplekken' op, geïnspireerd op een soortgelijk initiatief in Barcelona. Binnen twee maanden groeide Amsterdam van 12 naar 78 koelteplekken. Andere gemeenten volgden het voorbeeld, blijkt uit een rondgang van het Klimaatverbond.

Het doel is dat iedereen op loopafstand toegang heeft tot verkoeling, in de supermarkt, het buurthuis of in de bioscoop. Coolen fietst zelf alle locaties af om te kijken of ze aan de criteria voldoen: maximaal 28 graden binnen, gratis toegang, zitplekken en drinkwater. "Ik ben geen standaard ambtenaar", lacht ze. "Ik wil gewoon dat er snel iets gebeurt."

We bezoeken de nieuwste koelteplek: de Westerkerk in het centrum van Amsterdam. Coolen heeft een thermometer en een stapel posters en flyers onder de arm. Toeristen met rood aangelopen gezichten sjokken in en uit. Sommigen nemen plaats op de kerkbankjes. Later is er een gratis concert. Ook buurtbewoners komen hier het hoofd koel houden tijdens de hitte, vertelt beheerder Kai Dirks. Binnen is het 23,6 graden.

Toch blijft de kwetsbaarste groep moeilijk bereikbaar, vertelt Coolen later. Via buurtteams en WhatsApp-groepen lukt al veel. Maar nog steeds zijn er mensen die onzichtbaar blijven. Ze hoopt voor elkaar te krijgen dat vrijwilligers tijdens de volgende code rood bij hen langs de deuren gaan, gewoon om te vragen hoe het met iemand gaat.

Koelteplekken en ventilatoren blijven noodmaatregelen. Uiteindelijk moeten langetermijnoplossingen, zoals meer groen en hittebestendige woningen, ervoor zorgen dat ze niet meer nodig zijn. Coolen: "Ik wil dat iedereen van de zomer kan genieten."