Tempo waarin aarde opwarmt, bepaalt of Golfstroom stilvalt

'De Golfstroom' is onderdeel van de Atlantic Meridional Overturning Circulation (AMOC). De AMOC verplaatst warm en zout oppervlaktewater van de tropen naar het noorden (zie afbeelding hieronder). Daardoor heeft Nederland bijvoorbeeld een milder (zee)klimaat dan delen van Canada die op dezelfde breedtegraad liggen.

Het was al langer bekend dat de oceaanstroming verzwakt. Dat proces is nu al aan de gang. En de laatste jaren verschijnen steeds meer studies die erop wijzen dat de oceaanstroming deze eeuw nog een kantelpunt kan bereiken en kan stilvallen.

Eerder werd aan dat kantelpunt vaak een temperatuurgrens verbonden, zoals 2,5 graden opwarming in een eerdere studie van deels dezelfde onderzoekers. Dat blijkt nu genuanceerder te liggen.

"Er is geen magische temperatuurgrens", zegt hoofdauteur René van Westen van de Universiteit Utrecht. De wetenschappers ontdekten met behulp van klimaatmodellen dat niet alleen de mate van opwarming invloed heeft, maar ook de snelheid waarmee die plaatsvindt.

Als broeikasgassen in hoog tempo in de atmosfeer belanden, heeft de oceaan minder tijd om zich aan te passen, schrijven de onderzoekers in de publicatie in Nature Climate Change. De bovenste laag van de oceaan warmt veel sneller op dan de diepzee, waardoor de circulatie uit balans raakt.

Bij een snelle uitstoot van broeikasgassen kan de AMOC in hun onderzoek al bij 2 graden opwarming stilvallen. Gaat de uitstoot langzamer, dan blijft de stroming in theorie stabiel tot 5,5 graden opwarming. Dat is een scenario waarvan de wereld ver verwijderd zou moeten blijven, benadrukken de onderzoekers, gezien de rampzalige klimaateffecten voor mensen en ecosystemen.

De aarde warmt nu per decennium met zo'n 0,3 graden op. Dat is ongeveer hetzelfde tempo waarbij de AMOC instabiel werd in de klimaatmodellen van deze studie.

In de wetenschap bestaat nog veel onzekerheid over hoe de AMOC zich de komende jaren zal gedragen. NIOZ-onderzoeker Femke de Jong noemt de nieuwe studie "een goede en heel gedetailleerde studie naar een belangrijk onderwerp".

Volgens haar laat het onderzoek zien dat de AMOC mogelijk gevoeliger is dan aanvankelijk werd gedacht. Dat is volgens De Jong ook belangrijk voor beleid, omdat het duidelijk maakt hoe weinig ruimte er nog is om CO2 uit te stoten.

Een stilgevallen AMOC zou directe gevolgen hebben voor Noordwest-Europa. Het zorgt voor droogte, tijdelijk extra zeespiegelstijging aan de Nederlandse kust en ander weer dan we gewend zijn.

"Het hele klimaat van Noordwest-Europa staat op zijn kop als de AMOC instort", aldus Van Westen. Nederland kan te maken krijgen met meer winterstormen. Ook verschuiven regenpatronen elders ter wereld, zoals in de Zuid-Amerikaanse regenwouden.

Het lijkt een ongrijpbare ontwikkeling, maar het risico op zulke rampscenario's kan nu nog worden verkleind. Dat kan volgens Van Westen door de uitstoot van broeikasgassen uit olie, kolen en gas snel te verminderen. Daardoor warmt de aarde minder snel op en wordt de AMOC mogelijk minder verstoord.

Want als een systeem eenmaal is gekanteld, kan het niet eenvoudig meer terugkeren naar de oude situatie, weet De Jong. "Dat risico wil je niet lopen."