Kreta in trek bij migranten: ‘De route vanuit Libië is voor ons goedkoop’

Toen Mahmoud op het Libische strand stond, klaar om de overtocht naar Griekenland te maken, had hij de keuze uit drie boten. ‘Eén grote en twee kleinere’, vertelt de 39-jarige Egyptenaar, die voorheen werkte als landmeter. ‘Ik zou eigenlijk in een van die kleine boten moeten, maar ik was er niet gerust op.’ Samen met een paar vrienden uit Soedan sprong hij snel, tegen de instructies van de mensensmokkelaars in, op de grootste boot.

Eén van de kleine boten bleek een kapotte motor te hebben. Die bleef achter op het strand. Helaas was dat wel de enige met een satelliettelefoon aan boord, waarmee de hele groep hulp zou inroepen op volle zee. ‘De tweede kleine boot, die waar ik op had moeten zitten, verloren we in de nacht uit het oog’, zegt Mahmoud. Hij beschrijft hoe de zee steeds onstuimiger werd, met steeds hogere golven.

Uiteindelijk lukte het Mahmoud en zijn medeopvarenden, na meer dan een etmaal, de reddingsdiensten in Europa te bereiken. ‘Een Bengalees aan boord had ineens bereik met zijn telefoon, waarschijnlijk vanwege zijn Saoedische simkaart’, vertelt Mahmoud. ‘Toen hebben we het noodnummer gebeld. Later die dag zijn we gered.’ En die andere kleine boot? ‘Die is na twintig dagen aangespoeld in Egypte. Er waren zeventien dode lichamen aan boord.’ De Egyptenaar zwijgt veelbetekenend.

Een soort Ter Apel

Samen met zijn reisgenoten werd Mahmoud naar Kreta gebracht. En vandaar naar Malakasa, een dorpje zo’n 40 kilometer ten noorden van de Griekse hoofdstad Athene. Een voormalige legerbasis daar doet dienst als aanmeldcentrum voor asielzoekers – een soort Griekse versie van Ter Apel.

Hier wachten ze het besluit over hun asielverzoeken af. De hele groep is inmiddels gehuld in Duitse voetbalshirts, al zegt dat niets over hun persoonlijke voorkeur, aldus Mahmoud. ‘We hebben ze gekregen van een hulporganisatie hier.’

De migratieroute van Libië naar Kreta is sinds 2025 sterk in opkomst. In de afgelopen zeven maanden kwamen via deze route 10.093 mensen naar Griekenland, op een totaal van 19.734 mensen die zonder toestemming de Griekse grens overstaken.

Voor Griekenland en de Europese Unie als geheel is het moeilijk om migranten uit Oost-Libië te weren. De macht is er in handen van generaal Khalifa Haftar; zijn regering wordt door de EU niet erkend. Dat maakt het lastig om migratiedeals te sluiten, zoals Europese landen wel deden met bijvoorbeeld West-Libië, Egypte en Turkije.

Zulke deals zijn volgens mensenrechtenorganisaties een gotspe, omdat ze gepaard gaan met financiële en politieke steun aan ondemocratische, onderdrukkende leiders. Maar ze hebben wel enig effect: de autoriteiten zijn in ruil voor die steun actiever in het tegenhouden van de migrantenbootjes.

Tegelijkertijd treedt de Griekse kustwacht op de migratieroute vanuit Libië niet zo hardhandig op als bij de zeegrens met Turkije, waar dikwijls gewelddadige ‘pushbacks’ plaatsvinden.

Lesbos en Samos

Het gevolg is dat Kreta en het kleine eilandje Gavdos ineens duizenden mensen zien aanmeren – terwijl op Egeïsche eilanden als Lesbos en Samos, die jarenlang het hart vormden van de Europese migratiecrisis, juist ongekend weinig vluchtelingen en andere migranten aankomen.

‘De route vanuit Libië naar Kreta is voor ons goedkoop’, zegt Hassan, een 28-jarige architect uit Soedan, die naast Mahmoud bij een voetbalveld in Malakasa zit. ‘De meesten betalen tussen de 800 en 1.000 dollar.’

In absolute zin is het aantal migranten dat momenteel naar Griekenland komt nog steeds niet uitzonderlijk hoog. In 2025 ging het om 42 duizend mensen, veel minder dan de 857 duizend die zich in het piekjaar 2015 meldden, toen Syriërs massaal de oorlog in hun land ontvluchtten.

Toch ziet de conservatieve Griekse regering de komst van de migranten nog steeds als een groot probleem. Onder premier Kyriakos Mitsotakis volgen de harde maatregelen om irreguliere migratie tegen te gaan elkaar in hoog tempo op. Toen in juli vorig jaar het aantal inreizende vluchtelingen steeg, kondigde Mitsotakis een algehele asielstop aan van 90 dagen.

In september nam het Griekse parlement vervolgens een wet aan die een gevangenisstraf van twee tot vijf jaar oplegt aan asielzoekers die, na een afgewezen asielaanvraag, het land niet binnen veertien dagen verlaten. De minister van Migratie, Thanos Plevris, zei daar destijds over: ‘De boodschap (aan migranten, red.) is duidelijk: als je asielverzoek wordt afgewezen, dan heb je twee opties. Of je gaat naar de gevangenis, of terug naar je land van herkomst. De Griekse staat accepteert je niet. Je bent niet welkom.’

Ook hulpverleners dreigen langdurige gevangenisstraffen te krijgen, van 10 jaar of meer, als ze schuldig worden bevonden aan hulp bij illegale binnenkomst of verblijf. In Griekenland zijn er geregeld rechtszaken tegen medewerkers van hulporganisaties, zoals tegen de onlangs overleden Nederlandse reddingswerker Pieter Wittenberg.

Gesloten voorziening

Op Kreta, toeristenbestemming bij uitstek, zijn de vluchtelingen en andere migranten zo mogelijk nog minder gewenst dan in de rest van Griekenland. Er is op het eiland slechts één centrum voor de eerste, tijdelijke opvang: op een voormalig beursterrein nabij de westelijke stad Chania. Dat is een gesloten voorziening, waar migranten niet in of uit mogen. De omstandigheden zijn er soms erbarmelijk, met mensen die dicht bij elkaar op vloerkleden slapen.

De Griekse regering wil nu dat er nog zo’n centrum bij komt, in de buurt van de hoofdstad Heraklion. Maar dat stuit op weerstand van sommige Kretenzers. Na protesten werd de opvang op de eerste beoogde locatie, een gebouw van een landbouwvakbond, afgeblazen. Nu is een verlaten magazijn van een olijfolieproducent in beeld.

Toch blijft het de bedoeling om de migranten zo snel mogelijk door te sturen naar het Griekse vasteland of naar de kleinere eilanden in de Egeïsche Zee. Alles om het toerisme op Kreta niet te verstoren.

Ook Mahmoud, die als door een godswonder Europa wist te bereiken, werd binnen twee dagen naar het Griekse vasteland gebracht. ‘Eerst met een cruiseschip, daarna verder met een getraliede politiebus’, vertelt hij.

Voortdurend ruzie

Zo kwam hij terecht op de legerbasis in Malakasa, in een van de vele containerwoningen die er staan. ‘We hebben het heel slecht in dit kamp’, zegt Mahmoud, die zich al dagen niet goed voelt. ‘Er lopen ratten rond in de huizen, en kakkerlakken. Het is er niet schoon. Veel mensen worden ziek, maar er zijn te weinig dokters.’ Dit laatste beamen onafhankelijke waarnemers.

Er zijn ook niet genoeg bedden en lakens, zeggen de bewoners van het kamp. ‘Dus er ontstaat voortdurend ruzie’, verzucht Mahmoud. ‘Als je beddengoed wilt, zit er niets anders op dan het van een ander te stelen. Of over te nemen van iemand die naar een ander kamp wordt overgeplaatst.’

De VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR in Athene bevestigt dat de omstandigheden in de opvangkampen ondermaats zijn. ‘Er zijn verbeteringen in vergelijking met vroeger’, zegt Kalliopi Stefanaki, senior medewerker bescherming. ‘Maar het onderhoud is op de meeste plaatsen slecht. Er worden te weinig reparaties verricht.’

Voetbaltraining

Hoe de bewoners van het kamp in Malakasa de moed erin houden? Door te voetballen. Zodra de ergste hitte van de dag voorbij is, lopen ze in groepjes naar het veld van de plaatselijke voetbalvereniging, kilometers verderop. Daar klimmen ze achter elkaar over het hek. Vervolgens begint er een gedisciplineerde training, geleid door een lange Zuid-Soedanees. Bij het afsluitende partijtje klinkt het fluitje van de scheidsrechter helder over het veld – het respect voor zijn beslissingen is heilig.

‘Ach, er zijn hier wat problemen, maar we zijn er ook maar tijdelijk’, zegt Hassan, de Soedanese architect, voordat hij op de reservebank plaatsneemt. ‘Misschien zijn we over een maand alweer ergens anders.’

Hassan zegt dat hij in Griekenland wil blijven, maar Mahmoud denkt daar anders over. ‘Mijn doel was altijd om naar het Verenigd Koninkrijk te reizen’, zegt hij. ‘Daar kan ik me verstaanbaar maken. Maar een tijdje terug droomde ik over Nederland, twee keer achter elkaar. Een vriend van mij woont daar al. Nu denk ik erover om daarheen te gaan.’