Nationale Zorgreserve breidt uit: ook psychologen, truckers en agenten paraat

In crisistijd moeten de tot dusver zesduizend zorgreservisten personeelstekorten zoals in coronatijd oplossen. Ze hebben zorgdiploma's, maar werken meestal niet (meer) in de branche. Bij een pandemie, oorlog of natuurramp kunnen ze binnen 24 uur hun witte jas weer aantrekken en tijdelijk betaald meewerken, is het idee. Online kunnen ze alvast bijscholing krijgen in bijvoorbeeld medische handelingen en het omgaan met grote slachtofferaantallen.

Bij zo'n crisis lijkt een gepensioneerd huisarts misschien logischer als reservist dan een mondhygiënist of verloskundige. Maar ook dát zorgpersoneel is welkom, vertelt bestuurder Charlotte de Schepper van de stichting achter de Nationale Zorgreserve (NZR) aan NU.nl.

"Ons doel is de zorg zo lang mogelijk open te houden. Daar zijn nu al best veel personeelstekorten en in coronatijd zag je veel zorgverleners zelf ziek uitvallen." Bij een volgende pandemie kan een oud-verloskundige bijvoorbeeld invallen bij een geboortecentrum, maar ook helpen met het vaccineren van mensen.

"Veel zorgtaken kunnen door meerdere zorgberoepen worden gedaan. En als je in een militaire crisis veel gewonden hebt waarbij tanden kapotgaan, heb je extra tandheelkundigen nodig." De mondhygiënisten kunnen vervolgens een deel van het tandartswerk overnemen.

Het ministerie van Volksgezondheid, de opdrachtgever, gaf NZR in 2024 vijf jaar de tijd om het doel van vijfduizend reservisten te behalen. Maar die mijlpaal was begin dit jaar al bereikt.

Al is dat aantal niet zaligmakend: bij 10 tot 15 procent van de zorgreservisten die voor hun beroep een zogeheten BIG-registratie nodig hebben, is die registratie verlopen. Dat register toont aan wie een opleiding tot bijvoorbeeld chirurg of verpleegkundige heeft afgerond en nog steeds voldoende vlieguren maakt.

Zonder geldige BIG-registratie mag je de kern van bepaalde zorgberoepen niet uitoefenen, dus ook niet als reservist. Waarom zijn al die mensen dan toch toegelaten tot de zorgreserve? "Zij zouden wel kunnen helpen bij taken waarvoor geen BIG-registratie nodig is. En in hun eigen vakgebied worden ze als reservist pas ingezet als de nood ooit zo hoog wordt dat het ministerie de BIG-vereiste schrapt", vertelt De Schepper.

Tijdens de coronapandemie kwam het nooit zover. "Tot die tijd kunnen ze zich wel bijscholen met onze online trainingen. Dan zijn ze weliswaar niet meer bevoegd, maar in elk geval wel bekwaam als de BIG-eis zou komen te vervallen."

Dat is geen gek idee, reageert Michel Dückers, bijzonder hoogleraar Crises, Veiligheid en Gezondheid aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij is niet verbonden aan NZR maar wel te spreken over het initiatief en de uitbreiding ervan.

"Als er één ding nodig is in een crisis, dan is het wel pragmatisme. Je kunt de BIG-eis dan strikt blijven naleven, maar in de praktijk moet je ook roeien met de riemen die je hebt. En gezien het personeelstekort in de zorg hebben we nog maar heel weinig riemen."

Zo'n 350 zorginstanties hebben zich alvast aangemeld om bij een crisis extra snel een beroep te kunnen doen op reservisten. Maar uiteindelijk weet je pas echt of zo'n reservistenploeg goed van pas komt als de nood aan de man is, zegt Dückers.

De Algemene Rekenkamer was afgelopen mei ook positief over het initiatief, maar raadt wel onder meer een praktijkoefening aan waarbij de zorgreservisten daadwerkelijk worden opgeroepen.

"Bij een oefening in 2025 is niet geoefend met de concrete inzet van reservisten bij zorgorganisaties", schrijft de Rekenkamer. "Dat maakt het voor de minister lastig te overzien hoe de huidige inrichting en voorbereidingen tijdens een crisis in de praktijk kunnen uitpakken en welke knelpunten hierbij bestaan." De Schepper geeft aan dit ook graag te willen oefenen.

Je zou eigenlijk nog een stap verder willen gaan, oppert crisiswetenschapper Jori Kalkman van de Defensieacademie en Wageningen University. Hij pleit ervoor om reservisten 'in het echt', dus niet alleen als korte oefening, te laten meedraaien in de praktijk.

"Laat ze eens twee weken meewerken in een ziekenhuis. Wat moeten bestaande medewerkers en reservisten allemaal op elkaar afstemmen? Hoe integreren ze in de normale bedrijfsvoering? Alles waar je op normale momenten tegenaan loopt, daar loop je tijdens een crisis nog eens extra tegenaan."

De Techniek-, Logistiek- en Veiligheidsreserves die momenteel worden opgetuigd, zijn op hetzelfde principe gebaseerd als de zorgreserve. De Schepper: "Stel dat Defensie in een crisis vijftig vrachtwagenchauffeurs nodig heeft, dan is het heel fijn als wij die kunnen leveren."

De websites staan online en de eerste mensen hebben zich (voor)ingeschreven. Naast chauffeurs zijn onder anderen loodgieters, ICT'ers, boa's en oud-politieagenten welkom. Het idee is dat de veiligheidsreservisten politie en Defensie kunnen ondersteunen door bijvoorbeeld een fabriek met geneesmiddelen of een militaire basis te beveiligen.

Er liggen nog wel wat ethische vraagstukken, denkt Kalkman. "Kunnen de veiligheidsreservisten in een oorlog dan een militair doelwit worden? En stuur je reservisten een rampgebied in, terwijl zij daar mogelijk heel heftige dingen gaan zien?"

"Kun je dat verlangen van 'gewone mensen'? Dat zijn best lastige vraagstukken waar geen eenduidig antwoord op is, maar die wel heel goed besproken moeten worden."

De Schepper kan niet uitsluiten dat er ooit reservisten naar bijvoorbeeld een Nederlands overstromingsgebied gaan of een militaire basis bewaken, laat ze desgevraagd weten. Maar het zou wel uitzonderlijk zijn. "Burgerreservisten zijn er vooral ​om vitale sectoren draaiende te houden en om de plek van uitgezonden professionals te vullen."