Grote zorgen over natuur door droogte: 'Kan funest zijn voor planten en dieren'

"Het lijkt wel herfst", zegt Natuurmonumenten-hydroloog Jaco van Heemskerk. Hij loopt door een bos bij Slot Haamstede, dat op het Zeeuwse eiland Schouwen-Duiveland tegen Burgh-Haamstede aan ligt. Bij elke stap klinkt het geluid van ritselende bladeren. Boven hem kleuren sommige bomen oranje-bruin, klaar om hun blad te laten vallen.

Bomen schieten in de spaarstand om op die manier zo min mogelijk water te verbruiken. "Maar ze moeten het nog wel even volhouden", zegt Van Heemskerk, want serieuze neerslag blijft voorlopig uit. "Ik hou er rekening mee dat ze kunnen doodgaan."

In de gracht rondom het kasteel staat ook geen druppel water meer. Het waterpeil laat zien dat het water minimaal 1 meter is gezakt. Een boot ligt zielig op de bodem. De droogte laat de bodem al voorzichtig scheuren.

Als het even droog is, schiet Van Heemskerk niet direct in de paniekstand. "Er is altijd dynamiek en de natuur kan dat vaak best goed aan. Maar deze droogte duurt te lang." Zeeland is ook nog eens een van de plekken in Nederland waar het neerslagtekort het grootst is.

De hydroloog laat op zijn laptop een grafiek zien van de grondwaterstand in de duinen, waar het slot tegenaan ligt. Het grondwaterpeil daalde al vanaf januari 2025 tot oktober van dat jaar. Daarna steeg het wel wat tot februari dit jaar. Vervolgens is het peil diep weggezakt.

"Eigenlijk is de droogte dus al begonnen in januari 2025", constateert Van Heemskerk. "Het grondwater staat nu lager dan in de zomer van 1976 (vaak gezien als de droogste Nederlandse zomer ooit, red.). Dit is een nieuw dieptepunt."

Bomen gaan dus dood en in de duinen kunnen bepaalde plantensoorten, zoals orchideeën, verdwijnen door de droogte. In andere gebieden in Nederland gaan bijzondere amfibieën als de kamsalamander of knoflookpad dood door drooggevallen poelen.

Beken komen droog te liggen en ook de heide heeft het zwaar. Libellen, vlinders en andere insecten kunnen daardoor verdwijnen. "Deze droogte kan funest zijn voor sommige dieren en planten", legt Van Heemskerk uit.

10 kilometer ten oosten van de duinen van Schouwen-Duiveland ligt Plan Tureluur. Twintig jaar geleden nog landbouwgrond, maar inmiddels is 1.000 hectare afgegraven en is er drassig gebied voor in de plaats gekomen. Veel vogelsoorten, zoals kluten, lepelaars en - jawel - tureluurs vinden er eten en brengen er hun jongen groot.

Maar na weken van droogte staat Van Heemskerk er met een vervelend gevoel naar te kijken. Er staan nog wel plassen in het gebied, maar op veel plekken staan de scheuren in de bodem.

"We willen juist dat hier water staat om te voorkomen dat vossen en andere predatoren te makkelijk bij de vogels komen. Dat water is nodig om nesten te beschermen. Als dat niet zo is, kan het broedsucces hier nul zijn. Zoveel plekken als deze hebben we niet in Nederland. Dit is een prachtig gebied aan de Oosterschelde. Ik word echt verdrietig als ik hiernaar kijk."

De hydroloog hamert op het belang van landelijke ingrijpende maatregelen om de natuur beter bestand te maken tegen droogte. "We hebben robuuste oplossingen nodig. Daar moet het Rijk keuzes in maken", stelt hij.

"Anders blijf je pompjes plaatsen, maar daarmee ga je het niet redden. Tijdens de droge zomer van 2018 zeiden we: dat gebeurt eens in de zoveel tijd. Maar de zomers van 2020, 2022 en 2025 waren ook al droog. Wat moet ik nu zeggen? Door klimaatverandering komen deze droge zomers nou eenmaal vaker voor."

Dat betekent volgens Van Heemskerk misschien ook dat water in de winter langer moet worden vastgehouden, in plaats van het direct naar zee pompen. Nu gebeurt dat vaak nog, zodat het grondwater lager komt te staan en de grond niet te drassig is. Daardoor kunnen kampeerders met hun caravans al vroeg naar de vakantieparken rondom Burgh-Haamstede. En boeren kunnen zo met hun zware trekkers hun weilanden op.

Allemaal vraagstukken die volgens Van Heemskerk gaan over hoe het land is ingericht. "We moeten toe naar een volledig systeemherstel, maar daar loopt het telkens op vast. Doe je dat niet, dan ga je soorten kwijtraken, en we hebben al zo weinig. Ik vind het erg als je iets unieks hebt en het door je handen heen glipt. Dat gaat me aan het hart."