Spreidingswet blijkt ook in de praktijk te knellen: al veertien gemeenten berispt

Met de veertien nieuwe toevoegingen staan er in totaal 24 gemeenten op de waarschuwingslijst van de overheid. Zij moeten aan asielminister Bart van den Brink uitleggen waarom zij nog geen of onvoldoende opvangplekken voor asielzoekers hebben geregeld. Eén gemeente heeft dat gesprek inmiddels al gevoerd.

De meeste gemeenten hebben al laten weten dat daar vooral praktische redenen voor zijn. Dat heeft onder meer te maken met de, zoals gemeente Aalten het noemt, "complexe" zoektocht naar een geschikte locatie. Denk aan het gebouw zelf of de ligging, maar ook aan problemen op het stroomnet of bezwaren van omwonenden.

De spreidingswet moet zorgen voor genoeg opvangplekken voor asielzoekers én een betere spreiding van die opvang. Maar het proces verloopt nog altijd moeizaam. De wet werd in 2024 aangenomen, maar een paar maanden later liet het kersverse kabinet-Schoof weten haar weer te willen intrekken.

Dat voornemen heeft voor veel ruis op de lijn gezorgd. Gemeenten werden terughoudend met het regelen van opvangplekken of stelden besluiten uit. Ook de gemeenteraadsverkiezingen in maart dit jaar speelden daarbij een rol. Daar kwam nog bij dat de komst van een azc op verschillende plekken voor onrust zorgde, zoals in Loosdrecht en recent nog in het Brabantse Engelen.

De rommelige start van de wet is ook een van de grootste pijnpunten die provincies, het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) en andere betrokkenen noemen in hun evaluatie van de wet. Die evaluaties werden begin dit jaar naar het ministerie gestuurd, dat die bundelde en een maand geleden een eerste terugblik op de spreidingswet met de Tweede Kamer deelde.

Uit die evaluatie blijkt dat er naast de inmiddels bekende onrust rond de wet ook praktische moeilijkheden zijn. Zo blijkt de planning van de wet, die werkt met een tweejaarlijkse cyclus, erg krap. Ook zijn er gemeenten die zich vooral richten op noodopvang om die tweejaarlijkse cyclus uit te zitten, in plaats van op de gewenste langdurige opvang.

Een ander voorbeeld van de rommelige uitvoering is dat er nog altijd meerdere bezwaarprocedures lopen. Deze gemeenten zijn in bezwaar gegaan tegen het besluit dat eind vorig jaar is genomen, maar zes gemeenten hebben nog altijd geen uitsluitsel gekregen, laat het ministerie van Justitie en Veiligheid aan NU.nl weten.

Hoewel deze gemeenten in de tussentijd op papier wel opvangplekken moeten realiseren, mogen ze zolang de procedure loopt nog niet worden berispt. Dat moet anders, klinkt het in de terugblik.

Een belangrijk aspect van de spreidingswet is dat gemeenten hun opdracht kunnen "uitruilen": de ene gemeente vangt dan bijvoorbeeld meer Oekraïense vluchtelingen op en de andere gemeente meer asielzoekers. Maar dat komt tot nu toe nauwelijks van de grond.

Dat uitruilen is ingewikkeld en het is niet duidelijk hoe je die groepen precies tegen elkaar kunt afwegen. Bovendien, zo stelt de provincie Utrecht bijvoorbeeld, ervaren gemeenten "bij hun drievoudige opgave (asielopvang, opvang Oekraïense ontheemden en huisvesting van statushouders) onvoldoende ruimte om op één van deze opgaven substantieel meer te realiseren".

Het is niet gek dat er wat kinderziektes zijn bij een wetgevingsproces, en zeker bij zo'n ingewikkelde wet als de spreidingswet. Het COA verwacht sowieso dat de wet pas na meerdere cycli voor een stabieler opvanglandschap zorgt. Toch kan er wel worden gekeken of de wet op bepaalde punten wat moet worden bijgeschaafd.

Maar ook zonder aanpassingen ligt er de komende tijd een flinke taak voor asielminister Van den Brink. Want de azc's in het land zitten nog altijd overvol en extra opvangplekken blijven dringend nodig.

Naast de veertien berispte gemeenten zijn er nog meer dan honderd gemeenten die ook niet aan de opdracht van de spreidingswet voldoen. Er zullen de komende tijd dan ook meer gemeenten op de waarschuwingslijst komen.

Het is aan Van den Brink om samen met de nu al berispte en de nog te waarschuwen gemeenten om tafel te gaan om te kijken hoe er, ondanks de praktische bezwaren, toch opvangplekken geregeld kunnen worden. Daarbij zijn er ook enkele gemeenten, zoals Westland, die hebben aangegeven überhaupt geen asielzoekers te willen opvangen.

Het is dan ook niet uit te sluiten dat gemeenten nóg verder op die waarschuwingsladder terechtkomen. In het uiterste geval kan Van den Brink zelfs zélf opvangplekken aanwijzen. Zo ver is het voorlopig nog niet: de 24 gemeenten staan nu op de derde van in totaal zes treden van de waarschuwingsladder.

Een belangrijk punt uit de evaluaties van de provincies en het COA was ook dat de spreidingswet pas werkt als er wordt gehandhaafd. Dat gebeurde in de eerste twee jaar onvoldoende. Met de acties van Van den Brink worden op dat punt in ieder geval stappen gezet.