Met afpersen en afdreigen ‘verdiende’ een man ruim 20.000 euro. Nu moet hij dat bedrag terugbetalen aan de staat, die het geld incasseert namens de slachtoffers. In dit geval was het een kwestie van Tikkies optellen, „maar bij bijvoorbeeld drugshandel is het veel lastiger. Een boekhouding wordt meestal niet gevonden.”
Een man deed zich op een sekswebsite voor als escort. Hij chatte met bezoekers, vroeg hun telefoonnummer en benaderde ze vervolgens via WhatsApp met een fictieve naam en een profielfoto van een motorclub. Ze zouden niet zijn verschenen op een afspraak met een prostituee of vrouwen hebben lastiggevallen. Met een Tikkie konden ze de zaak rechtzetten. Niet betalen betekende openbaarmaking van hun chats met de escorts, een geruïneerd huwelijk of: „Als je liever ellende aan de deur hebt dan [het] ff oplost, prima.”
Het OM begon een strafzaak bij de rechtbank Noord-Nederland wegens afpersing, afdreiging en witwassen. In een aparte procedure vroeg de officier de rechtbank om de man het ‘wederrechtelijk verkregen voordeel’ van 22.000 euro te ontnemen (een zogenoemde ‘plukze-zaak’).
In de strafzaak kreeg de man acht maanden voorwaardelijke gevangenisstraf en een taakstraf van 240 uren, plus een veroordeling tot schadevergoeding voor enkele slachtoffers die zich als benadeelde in de strafzaak hadden gevoegd. In de plukze-zaak oordeelde de rechtbank als volgt.
De rechtbank schat dat ruim 25.000 euro is buitgemaakt. Na aftrek van een bedrag dat een medeverdachte mocht houden en van de schadevergoedingen in de strafzaak, resteert zo’n 20.500 euro. De man moet dat bedrag aan de overheid betalen, onder dreiging van maximaal 411 dagen gijzeling.
Veroordeelden zien ‘ontneming’ als extra straf, maar dat is het niet, zegt Robert Malewicz, strafrechtadvocaat in Amsterdam (niet bij deze zaak betrokken). „Het is een herstelmaatregel, men wil de situatie van vóór de strafbare feiten herstellen: de veroordeelde moet een bedrag ter hoogte van het genoten voordeel aan de staat betalen. De staat incasseert voor slachtoffers en schiet hun schade soms zelfs voor.”
In dit geval was het berekenen van het voordeel een kwestie van Tikkies optellen, maar, zegt Malewicz: „Bij bijvoorbeeld drugshandel is het veel lastiger. Niet alle klanten betalen hetzelfde en een boekhouding wordt meestal niet gevonden. Criminelen gebruiken in gesprekken en berichten versluierende taal en het is vaak onduidelijk of er uiteindelijk ook echt betaald is. Daarom mag de rechter schatten, met gemiddelde opbrengsten rekenen. Soms kijkt hij naar bankrekeningen en wat daar in het desbetreffende jaar is bijgekomen, of hij kijkt naar het vermogen zelf. Hoe kom je aan dat geld of die Maserati?”
De strenge bewijsregels die in strafzaken gelden, zijn dus niet van toepassing bij ontneming. De rechter mag zelfs andere strafbare feiten meetellen dan die waarvoor de betrokkene is veroordeeld, als er ‘voldoende aanwijzingen’ zijn dat de veroordeelde die feiten ook heeft begaan. Malewicz: „Die aanwijzingen moeten dan wel blijken uit de bewijsmiddelen in de strafzaak. De conclusie mag niet uit de lucht komen vallen.”
Wat nu als de veroordeelde het ‘voordeel’ niet meer heeft? In de onderhavige zaak gaf de pleger veel geld uit aan drugs. „De gedachte is dat iedereen zal zeggen: ik heb het niet meer, dat criminelen het voordeel verstoppen. Het Centraal Justitieel Incassobureau komt achter je aan en doet dat heel vlijtig.” Gaan zitten, biedt geen uitweg: „De aan de ontneming hangende gijzeling is geen vervangende hechtenis, maar een dwangmiddel. De schuld blijft staan”, aldus Malewicz.
Als de man niet in hoger beroep gaat en de beslissing definitief wordt, is overleg met het CJIB in een geval als dit volgens Malewicz de aangewezen weg. „Ze zijn welwillend in het treffen van een betalingsregeling, als je tenminste aantoont dat je echt niet in één keer kunt betalen. Soms is een soort gedeeltelijke gratie mogelijk, als duidelijk is dat je het nooit meer kunt verdienen.”
Al met al, zegt Malewicz, zijn de waarborgen bij ontnemingszaken in Nederland zo slecht nog niet. „Niet alle landen hebben een aparte ontnemingsprocedure waarin je goed verweer kunt voeren. En de rechter in Nederland houdt rekening met gemaakte kosten en kijkt bijvoorbeeld voor een gijzeling kritisch mee. Uit België ken ik strafvonnissen waarin de rechter zonder al te veel discussie zegt: ik schat het voordeel op tien miljoen, er zijn tien veroordeelden dus iedereen moet een miljoen terugbetalen – terwijl een loopjongen misschien duizend euro heeft verdiend. Met incasseren zijn andere landen dan wel weer softer, en je kunt er niet voor vastgezet worden.”
Of de Nederlandse waarborgen zo stevig blijven, is de vraag. In maart ging het Wetsvoorstel afpakken crimineel geld voor advies naar de Raad van State. Daarin staat dat waardevolle zaken kunnen worden afgepakt zonder strafrechtelijke veroordeling en zelfs zonder dat er een verdachte is. Voorwaarde is alleen dat de officier kan onderbouwen dat het geld of goed afkomstig is uit misdrijf. De Raad voor de rechtspraak was heel kritisch over deze ‘opmerkelijk lage bewijsstandaard’. Het kan ertoe leiden dat mensen zelf maar hun onschuld moeten bewijzen om confiscatie te voorkomen, aldus de Raad. Ook Malewicz is kritisch: „Zonder strafrechtelijke rechterlijke toets maak je burgers extreem kwetsbaar. Deze wetgeving zal het OM uitnodigen zich te richten op het snel goederen afpakken in plaats van op een lange, met waarborgen omklede procedure tegen een verdachte. Prima dat je crimineel verdiend geld af wil pakken, zodat misdaad minder aantrekkelijk wordt. Maar het OM wordt hiermee te bepalend, dat is eenzijdig en daarom gevaarlijk.”
Rechtbank Noord-Nederland 27 maart 2026, ECLI:NL:RBNNE:2026:976 (ontneming) en ECLI:NL:RBNNE:2026:975 (strafzaak)
Deze rubriek belicht wekelijks rechterlijke uitspraken met economische gevolgen voor mensen of bedrijven
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen