Landbouw Het aantal stalbranden in Nederland vermindert nauwelijks. In 2025 vatten 41 stallen vlam, zo blijkt uit cijfers van het Verbond van Verzekeraars. Afgelopen tien jaar overleden ruim een miljoen dieren door stalbranden. Verplichte veiligheidsmaatregelen bleven vooralsnog uit.
Annechien Ten Have Mellema op haar varkensboerderij in Beerta. Drie jaar geleden brandde een stal af op haar boerenerf.
Ze weet nog precies wat ze als eerste dacht, toen ze de brandlucht rook: waar is mijn broer? Haar man, haar zoon en andere medewerkers van hun boerenerf in het Groningse Beerta, zag Annechien ten Have Mellema (68) wel meteen. „Die waren met blussers in de weer of probeerden varkens te redden.” Een paar minuten daarvoor, op een dinsdagmiddag iets na drie uur, hadden ze een rooklucht opgemerkt. „Het ging zó snel.”
Een medewerker die stond te blussen, vertelde haar: je broer is veilig. Maar haar man kwam er niet heelhuids van af. Terwijl hij met zijn linkerhand de brandweer belde, opende hij met zijn rechterhand een hok om zeugen te bevrijden. Op dat moment viel brandend isolatiemateriaal op zijn rechterhand en rug. Met zware brandwonden werd hij naar het ziekenhuis gebracht.
Zo’n driehonderd varkens overleden, tientallen andere werden gered. Rookwolken waren zichtbaar tot aan de Duitse grens. Op- en afritten van de snelweg werden uit voorzorg gesloten. Om de acht brandweerwagens te voorzien van water, werd het nabije treinverkeer stilgelegd. De varkensstal brandde volledig af, een tweede stal deels.
In één klap moest de familie opnieuw beginnen. In 1968 waren de ouders van Ten Have Mellema begonnen met varkens houden, naast hun akkerbouwbedrijf. Vanaf 1993 bouwde hun dochter het met haar man uit tot een circulair boerenbedrijf: ze voeren hun varkens met eigen oogst, wekken elektriciteit op met hun mest en gebruiken de warmte die vrijkomt voor hun huis, de stallen en voor het drogen van de oogst. Die vergisting levert restvoeding op voor planten, die uitgereden wordt over hun akkers.
Die hele keten was doorbroken, door de brand. Hun afzet bij supermarkten, als enige varkensvleesverkoper met twee sterren van het Beter Leven-keurmerk, viel weg. Daarmee stond het levenswerk van Ten Have Mellema, gebouwd op de schouders van haar ouders, op het spel. Het leed dat een stalbrand veroorzaakt, zegt ze, is onvoorstelbaar: tot het je overkomt.
De nieuwe stal in aanbouw op het erf van Ten Have Mellema. Het betreft een Oostenrijkse variant, met extra aandacht voor brandveiligheid.
Het aantal stalbranden in Nederland neemt nauwelijks af. In 2025 waren het er 41, blijkt uit cijfers van het Verbond van Verzekeraars die deze donderdag werden gepubliceerd; in de twee voorgaande jaren telkens 43. Afgelopen jaar kwamen bij elf branden dieren om het leven, ruim zestigduizend in totaal. Evenals in andere jaren bestaat het overgrote deel uit kippen, omdat die in grote aantallen worden gehouden. Afgelopen tien jaar overleden ruim een miljoen dieren bij stalbranden, waarvan de meeste zich voordoen in Noord-Brabant en Gelderland. Vorige maand nog overleden ruim 1.100 geiten bij een brand in Epe.
Dit jaar moet het aantal stalbranden worden gehalveerd ten opzichte van 2020 (54 branden). Dat was de inzet van toenmalig minister van Landbouw Carola Schouten (CU). Haar plannen volgden op een vernietigend rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid uit 2021, waarin werd geconcludeerd dat de overheid te weinig maatregelen treft en te weinig eisen stelt aan boeren om brand te voorkomen. Met de aanbevelingen werd weinig gedaan, concludeerde de raad in 2023.
Afgelopen jaren volgden verscheidene onderzoeken en Kamerbrieven, van landbouwministers Piet Adema (CU) en Femke Wiersma (BBB), maar significante veiligheidsmaatregelen werden niet verplicht. Momenteel worden proefkeuringen van elektrische installaties en zonnepanelen bij stallen gedaan. Beoogd is die keuringen verplicht eens in de vijf jaar te laten uitvoeren. Hetzelfde geldt voor een jaarlijkse keuring van de brandveiligheid die wordt ontwikkeld.
„Hier hebben we vanaf 2021 voor gepleit, dus hier zijn we blij mee”, zegt Richard Weurding, directeur van het Verbond van Verzekeraars over de keuringen, in reactie op de nieuwe cijfers. „We hopen wel op snelle invoering, zeker omdat we in de cijfers zien dat elektra en werkzaamheden de grootste oorzaken van branden zijn.”
In de afgebrande stal van Ten Have Mellema hadden varkens al meer ruimte dan bij veel andere veehouders. Ook de elektrische installaties waren vlak voor de brand gekeurd. Hoe de dakplaat van de varkensstal vlam heeft kunnen vatten, weet ze niet. Bij de meeste stalbranden kan de brandweer de oorzaak niet achterhalen, doordat vrijwel alles wordt verwoest.
Ook de brandweer vindt het aantal stalbranden veel te hoog. „We komen zo snel mogelijk, maar we zijn sterk afhankelijk van (verplichte) preventieve maatregelen, die wel of niet werden genomen om de stalbrand te voorkomen of die op z’n minst beheersbaar te houden. Hier valt de belangrijkste winst te behalen”, zegt Frank van Krieken, directielid van de veiligheidsregio en brandweer Brabant-Noord, over de cijfers.
Pas na enkele dagen kon Ten Have Mellema naar haar afgebrande stal gaan kijken. „Het voelde alsof ik naar een rouwkamer ging.” Toch zouden ze het bedrijf opnieuw opbouwen, besloot de familie die week samen met medewerkers. Professionele hulp was niet nodig, verzekerden ze Ten Have Mellema, na wat ze een „traumatische gebeurtenis” noemt. Haar man onderging een huidtransplantatie, droeg een halfjaar een handschoen over een van de brandwonden, die nog altijd gelaserd worden om de huid soepeler te maken.
Afgelopen jaren dacht Ten Have Mellema vaak aan de regel ‘t Het nog nooit zo donker west/ Of ’t wer altied wel weer licht uit een liedje van de Groningse zanger Ede Staal. Op de plek van de afgebrande stal staat inmiddels bijna een nieuwe, een Oostenrijkse, gemaakt van ecologisch en brandveilig hout. De voerinstallatie voor de varkens en materialen als een hogedrukspuit zijn door een brandmuur gescheiden van de hokken, waarin de varkens meer ruimte en daglicht hebben dan voorheen.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen