Duitsland De AfD bereidt zich voor op een „cultuurpolitieke omwenteling” in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt na de komende verkiezingen in september. Dan moet het volgens de partij afgelopen zijn met de „verering” van de moderne architectuur van Bauhaus.
Het Bauhaus Kornhaus in het Duitse Dessau, ontworpen door architect Carl Fieger in 1930, geldt als een meesterwerk van de moderne architectuur.
Hoe willen we wonen? In 1919 richtte Walter Gropius het Bauhaus op. Het was een school en een stijl die architectuur opnieuw wilde uitvinden – en die van begin af aan een speelbal was van politieke discussies.
In 1925 wilde een nieuw verkozen nationaal-conservatieve regering in Weimar de vooruitstrevende architecten en ontwerpers niet langer subsidiëren, en in 1926 opende Gropius een nieuwe Bauhaus-school in Dessau. In 1931 kwam de NSDAP aan de macht in Dessau, en moest het Bauhaus alweer verkassen, dit keer naar Berlijn, waar de school twee jaar later definitief werd gesloten.
Een eeuw na de verhuizing naar Dessau ligt het Bauhaus opnieuw onder vuur. In september zijn er verkiezingen in de deelstaat Saksen-Anhalt, en de uiterst rechtse Alternative für Deutschland (AfD) behaalt mogelijk een absolute meerderheid, wat de partij in staat zou stellen zonder coalitiepartner te regeren. Dit weekend legde de AfD op een partijcongres het „regeerprogramma” vast. In het programma wordt het Bauhaus verguisd als de „architectuurschool [die] ieder teken van nationale geworteldheid wil vermijden”. Eerder noemde de AfD-partij-ideoloog in de deelstaat, Hans-Thomas Tillschneider, het Bauhaus een „dwaalweg van de moderniteit”. Zo werd het Bauhaus ook tijdens het nationaalsocialisme bestempeld.
Bauhaus-studenten in de jaren twintig.
De aanval op het Bauhaus is veelzeggend over de koers van de AfD. Voor de partij is ‘remigratie’ – dus dichte grenzen, massale uitzettingen – het belangrijkste thema, maar het asielrecht kan de partij op deelstaatniveau niet veranderen. Daarom zet de AfD in op een „cultuurpolitieke omwenteling”, volgens het programma waarin het Hongarije onder Viktor Orbán als „voorbeeld en inspiratie” wordt genoemd. Cultuur en onderwijs vallen voor een groot deel wél onder de bevoegdheden van de deelstaatregering, en de AfD wil die nationaal-conservatief omkatten.
Honderd kilometer ten zuidwesten van Dessau, in het middeleeuwse stadje Querfurt, ontvangt Hans-Thomas Tillschneider in zijn kantoor aan het marktplein. Tillschneider is van oorsprong islamwetenschapper, hij zit in het deelstaatparlement van Saksen-Anhalt, is co-auteur van het regeerprogramma en wordt door de binnenlandse veiligheidsdiensten gezien als rechts-extremist.
In een coltrui en een jasje, in een kantoortje vol flyers en ander campagnemateriaal, schenkt hij spa in. „Mij is verweten dat ik nazi-taal gebruikte, omdat ik het Bauhaus een ‘dwaalweg van de moderniteit’ noemde. Maar ik heb die woorden niet overgenomen, ik heb die uitdrukking zelf bedacht.” De Duitse krant Frankfurter Allgemeine Zeitung wees op een andere uitdrukking in het programma met een nationaalsocialistische connotatie, en ook die overeenkomst noemt Tillschneider „toeval”.
„Wij zijn geen nationaalsocialisten, wij zijn nieuw rechts anno 2026”, stelt Tillschneider. Met het Bauhaus zelf heeft hij niet per se een probleem, maar wel dat de huidige deelstaatregering het op een voetstuk plaatst. „De regering maakt van Bauhaus een voorbeeld. En dat komt overeen met het regeerbeleid, want het Bauhaus is een programma van ontaarding. Je zou aan een huis niet meer moeten herkennen waar het is gebouwd. Het huis werd tot een ‘woonmachine’, die overal ter wereld gelijk moest zijn. Het Bauhaus is een ideologie die is gericht tegen culturele geworteldheid.”
Hans-Thomas Tillschneider, woordvoerder cultuurbeleid van de AfD-fractie in het deelstaatparlement, op 11 april op het partijcongres van de AfD Saksen-Anhalt in Magdeburg.
Barbara Steiner, directeur van de Stichting Bauhaus, in Dessau op 26 maart.
Van de huidige slogan van de deelstaat „#moderndenken” wil Tillschneider „#Duitsdenken” maken. In de culturele canon van de AfD is geen plek voor Bauhaus. Wel voor Keizer Otto I de Grote (912-973), kerkhervormer Maarten Luther, kanselier Otto von Bismarck en als laatste filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900). Of er niets van belang na Nietzsche komt? „Nee, daarna houdt het in Saksen-Anhalt wel een beetje op.”
Behalve aan het Bauhaus wordt er in het geschiedenisonderwijs teveel aandacht besteed aan het nationaalsocialisme, volgens Tillschneider. Dat is deel van de „schuldcultus” in Duitsland, vindt hij. Duitsers zouden in plaats daarvan trots op hun geschiedenis moeten zijn. „Het nationaalsocialisme is vandaag de dag irrelevant.”
Naast het onderwijs en culturele instellingen moet de kerk het ontgelden in het AfD-programma, omdat die vaak kritiek uit op de partij. Zowel de protestantse als de katholieke kerk in de deelstaat noemden het programma van de AfD afgelopen zondag „een aanval op menselijke waardigheid, vrijheid en solidariteit”. Tillschneider noemde kerkdiensten in Saksen-Anhalt eerder „satanistische voorstellingen”. Kerken in Duitsland krijgen via belasting veel subsidie, die Tillschneider het liefst geheel zou schrappen. Die eis wezen zijn partijgenoten op het congres af, wel moet de subsidie volgens het AfD-programma gekort worden. Tillschneider: „De kerk heeft ons aangevallen. Wij hebben teruggeschoten, en nu is de strijd geëscaleerd.”
Een ander punt uit het AfD-programma, dat Tillschneider als een van de eerste wil invoeren, zijn aparte klassen voor kinderen in asielprocedures, zodat zij de „boodschap” krijgen dat ze maar tijdelijk in Duitsland zijn.
Janos Richter, als jurist actief bij het ‘Verfassungsblog’, een website over de grondwet, is sceptisch over het aantal programmapunten dat de AfD kan verwezenlijken zonder de wet te breken. „Het punt van die aparte klassen voor kinderen van vluchtelingen: dat kan niet volgens de grondwet van Saksen-Anhalt, niet volgens de Duitse grondwet en ook niet volgens Europees recht. De vraag is hoeveel de AfD zich daarvan iets aantrekt.”
Een AfD-minister van Onderwijs kan volgens Richter wel het lesmateriaal op scholen veranderen. „Binnen bepaalde grenzen: er kan geen historisch revisionistische, onfeitelijke lesstof worden geïntroduceerd, maar er kan wel veel minder nadruk op de jaren 1933-1945 komen te liggen.” Ook qua cultuursubsidies heeft de deelstaatregering grote macht en kan ze die makkelijk schrappen of korten.
Herbouwd Bauhaus-pand in Dessau dat werd bewoond door kunstenaars Klee en Kandinsky.
Het Bauhaus in Dessau van Walter Gropius uit 1926, bij de heropening in april 2019.
Het Bauhaus in Dessau, in de deelstaat Saksen-Anhalt, in 2020.
De AfD in Dessau tempert het beeld dat de partij het Bauhaus niet blieft. Advocaat Laurens Nothdurft (AfD), burgemeester van stadsdeel Rosslau, zegt in het café van de oude Bauhaus-school: „Wij als Dessauers weten het Bauhaus natuurlijk te waarderen. Het hoort bij onze stad en we zijn er trots op.” Maar Nothdurft en zijn collega uit de cultuurcommissie van de stad, Gero Mielczarek, vinden dat het wel erg opgehemeld wordt. Mielczarek: „Het Bauhaus is een magneet voor toeristen. Maar toeristeninstanties en de regering vereren het Bauhaus dan ook als een heilige koe.”
Nothdurft en Mielczarek hebben kritiek op bepaalde aspecten van Bauhaus. Mielczarek: „Waar ik niet in mee kan gaan is de stedenplanning.” Volgens Nothdurft ontbreekt vaak een „Heimat-gevoel”, en moet wonen ook „behaaglijk zijn en bescherming bieden.”
Onder de streep wordt de AfD-kritiek op het Bauhaus volgens Nothdurft opgeblazen. „Alles ligt onder een vergrootglas omdat er een politieke omwenteling staat te gebeuren. In de herfst neemt de AfD de regering over.”
Barbara Steiner van de Stichting Bauhaus schudt haar hoofd. „Er zijn natuurlijk moderne ontwikkelingen die niet goed waren. Woningbouwprojecten of stedenbouw in de jaren zestig, zeventig of tachtig. Maar de AfD denkt dat alles de schuld van Bauhaus is, ook als ze het dus over een veel latere periode hebben, en het dus hooguit een interpretatie van Bauhaus is.”
Steiner zegt: „Er wordt altijd gezegd, het Bauhaus staat vijandig tegenover tradities. Sorry, maar we zijn honderd jaar oud en we hébben traditie.”
Samen met andere directeuren van culturele instellingen in Saksen-Anhalt zet ze zich schrap voor de verkiezingen. „Er zijn mensen die zeggen dat het niet zo’n vaart zal lopen, dat de AfD niet zal winnen, of dat hun beleid mee zal vallen, maar het kán wel heel snel gaan.” Volgens Steiner zijn haar collega’s die de erfenis van Maarten Luther of van Friedrich Nietzsche beheren ook niet blij met de plannen van de AfD. „De één wordt aangevallen, zoals wij, de ander wordt ingelijfd.” De cultuur-directeuren organiseren binnenkort een conferentie met collega’s uit Polen en Slowakije, om van elkaar te leren wat een culturele instelling kan doen als een autoritaire partij aan de macht komt.
Hoe willen we wonen, vroeg Gropius, maar honderd jaar later zegt Steiner: „In een deelstaat waar de AfD een meerderheid heeft wil ik helemaal niet wonen.”
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden