Gemeenteraadsverkiezingen Dit jaar werden in Gorinchem stempassen opgehaald voor twee raadsleden. Mensen blijken thuis onder druk gezet, en een medewerker van een thuiszorgbureau die bij kwetsbare ouderen thuiskomt, nam stempassen mee. Binnen de Turkse gemeenschap van de stad worden al jaren stemmen geronseld, vertellen betrokkenen aan NRC.
Dronefoto van Gorinchem.
Woedend is de man. Waar is zijn stempas? Het is de middag van de gemeenteraadsverkiezingen en de oudere man van Turkse komaf staat op het punt naar een stembureau in Gorinchem te gaan. Hij wil op een kandidaat van lokale partij Stadsbelang stemmen, maar nu kan hij zijn stempas nergens vinden.
Als hij zijn vrouw ernaar vraagt, blijkt dat zij hun stempassen eerder die week heeft meegegeven aan haar zorgverlener van Multizorg Gorkum. Ze is hulpbehoevend en krijgt ondersteuning vanuit dit zorgbedrijf, dat met name actief is in de Gorinchemse Turkse gemeenschap.
De zorgverleenster had naar de stempassen gevraagd, om ze mee te nemen, vertelt de vrouw haar man. Ook had ze gezegd dat de vrouw foto’s van hun paspoorten moest sturen. Die kopieën zijn nodig om met volmachten te kunnen stemmen. En om de handtekeningen te vervalsen op de stempassen, zodat het lijkt alsof iemand zélf besloot een volmacht af te geven.
Maar de man wíl helemaal niet dat zijn stempas als volmacht gebruikt wordt. Hij wil zelf stemmen. Hij wordt zo kwaad, dat er uiteindelijk een melding bij de politie binnenkomt over een ruzie in de ‘huiselijke sfeer’. Met spoed rijden agenten naar het appartement in de Gildenwijk om de man tot bedaren te brengen.
In de Turkse gemeenschap van Gorinchem is het dan al weken onrustig. Het begon half februari, vanaf het moment dat de stempassen door de brievenbussen vielen. Veel mensen weten wat er vanaf dan gebeurt: er komen telefoontjes, er gaan mensen langs de deuren om stempassen op te halen of te vertellen op wie mensen moeten stemmen. Het resultaat? Op verkiezingsdag halen een paar kandidaten opvallend veel voorkeurstemmen.
De aanwijzingen voor verkiezingsfraude zijn zo sterk dat de burgemeester besluit aangifte te doen bij het Openbaar Ministerie. De gemeenteraad neemt vervolgens het unieke besluit om de verkiezingen over te doen.
Wat gebeurde er precies in Gorinchem? Hoe werden stemmen ‘geronseld’? NRC sprak met 26 personen uit de Zuid-Hollandse gemeente, onder wie (oud-)politici, mensen uit de Turkse gemeenschap, kennissen en vrienden van de twee veelbesproken raadsleden – Ali Kocak van Democraten Gorinchem en Ilhan Tekir van D66 – die de meeste voorkeursstemmen kregen, en bezoekers van de Turkse moskee waarin zij actief zijn. De meesten van hen wilden alleen praten op voorwaarde van anonimiteit, omdat ze vanwege hun functie niet mogen praten of omdat ze vrezen voor de gevolgen binnen de gemeenschap. Hun namen zijn bij de redactie bekend.
Ibrahim Elmaci, voormalig raadslid voor het CDA en de PvdA, bestelt in het Griekse café Thomas in Gorinchem met een grote grijns „een Turkse koffie”. We hebben alleen Gríékse koffie, roept de eigenaresse. Ha, ik wist dat ze dit ging zeggen, zegt de Turks-Nederlandse Elmaci. „Maar Griekse en Turkse koffie is eigenlijk hetzelfde.”
Op de dag dat de aangifte vanwege verkiezingsfraude bekend werd, schreef de zestigjarige Elmaci op Facebook dat de burgemeester door hem en „vele anderen” was ingelicht over het ronselen van stemmen: „Nu kan ze laten zien of ze lef heeft om dit een keer goed aan te pakken.” Namen noemde Elmaci niet in zijn bericht, maar, schreef hij: „Vrienden die mij kennen weten over welke kandidaten ik het heb. Zij helpen mensen met hun papierwerk en hiervoor als tegenprestatie hun volmacht/stempassen vraagt.” Hij is een van de weinigen in de gemeenschap die er publiekelijk over spreekt.
Binnen tien minuten reageerde de vrouw van raadslid Ali Kocak als door een wesp gestoken onder het bericht van Elmaci. „Ben jij niet diegene die elke week gratis en voor niks haren knipte van de mannen in de moskee, en als tegenprestatie stemmen vroeg aan die mensen toen jij raadslid van CDA was?”, schrijft ze.
D66-fractievoorzitter Ilhan Tekir (M) in gesprek met burgemeester Reinie Melissant na afloop van een bijeenkomst op het stadhuis over de mogelijke verkiezingsfraude.
Elmaci en Kocak kennen elkaar al decennia. Ze waren samen raadslid bij de PvdA, nadat Elmaci vanwege de samenwerking met de PVV uit het CDA was gestapt. En ze komen elkaar tegen zoals iedereen elkaar binnen de relatief kleine Turkse gemeenschap tegen het lijf loopt, bij de moskee, in koffiehuizen en in de wijk. Door de politieke dwarsverbanden zitten familieverbanden verweven, soms is er binding vanwege dezelfde geboortestreek in Turkije. En anders zijn er wel gedeelde zakelijke belangen.
Elmaci neemt een slok koffie en steekt een sigaret op. Hij schreef het bericht op Facebook in een opwelling, vertelt hij. Hij was het zat. De ene dag zag hij mensen namens de ene kandidaat de deuren afgaan, de volgende dag liepen ronselaars namens een andere kandidaat rond.
Hij belt een vriend bij wie ze aan de deur stonden. Een paar minuten later schuift de man aan, steekt ook een sigaret op en zegt dat hij niet met zijn naam in de krant wil uit angst voor de gevolgen. Daarna vertelt hij in een mengeling van Turks en Nederlands hoe drie dagen voor de verkiezingen eerst mensen langskwamen namens Ali Kocak en later namens Ilhan Tekir. Ze vroegen op wie hij ging stemmen. „Maar ik bepaal zelf, zei ik.” Daarna vroegen ze om zijn stempas. Ze zijn, zegt hij, bij alle Turken in mijn flat langs de deur gegaan.
„Dit is al zoveel verkiezingen aan de gang”, zegt Elmaci, „maar het moet nu echt stoppen.”
De verhalen gaan al ruim twee decennia rond. Het ronselen van stemmen heeft zich ontwikkeld tot een soort lokale gewoonte, zeggen dertien bronnen; politici en mensen uit de Turkse gemeenschap, van wie sommigen zelf ook actief (waren) in de politiek. Hoe het precies werkt, snappen andere raadsleden niet – en ze vragen er ook niet echt naar. Iedereen weet: zet een bekende man uit de Turkse gemeenschap – er wonen zo’n tweeduizend mensen met een Turkse achtergrond in Gorinchem – op je lijst en hij levert je partij gegarandeerd een zetel op.
Binnen de gemeenschap wordt geroddeld, als een soort spiegelpaleis. Nee, niemand zegt zélf te ronselen. Maar de anderen doen dat wél. Zo wordt ook Elmaci verweten in het verleden stemmen binnengehaald te hebben. Zelf zegt hij dat nooit te hebben gedaan. „Kom op zeg, ik haatte dat juist.”
De fractie van Democraten Gorinchem, met in het midden Ali Kocak, tijdens een schorsing van de raadsvergadering waarin werd besloten tot een herstemming.
Het ronselen van stemmen zit „een beetje in de cultuur”, stelt Eyup Güngör, tussen 2014 en 2019 raadslid voor de SP. Vrienden en familieleden van kandidaten halen stempassen op; zolang daarbij geen druk gezet wordt, ziet hij er geen probleem in. Dat hij bij zijn eerste verkiezing in 2010 te weinig stemmen haalde voor een plek in de raad, is overigens het bewijs dat hij er zelf niet aan meedeed, zegt hij. Wel bracht „een kennis” hem eens „acht of negen stempassen”. „Daar is niks mis mee. Die heb ik in de familie uitgedeeld.” Zo gaat het „al dertig jaar”, zegt ook een andere man van Turkse komaf die in de gemeentepolitiek actief was. Ze kunnen zich eigenlijk niet voorstellen dat het uniek is voor Gorinchem.
Het duurt tot 2014 tot er concrete signalen komen over mogelijke verkiezingsfraude in Gorinchem. Lokale onderzoeker Harry van Haaften maakt dan al jaren bij elke verkiezing een prognose van de uitslag. Daarvoor huurt hij studenten uit Delft in, die op alle stembureaus in de stad elke tiende kiezer vragen wat ze gestemd hebben. De prognose die hij vervolgens net na het sluiten van de stembussen op het stadhuis presenteert, blijkt al jaren een getrouwe voorspelling van de daadwerkelijke uitslag.
Maar dat jaar zit de prognose er flink naast. Om negen uur ’s avonds kondigt Van Haaften aan dat de SP de grootste partij in de raad zal worden. Maar in de uren daarna blijkt dat toch de PvdA de grootste blijft. Als hij in de dagen die volgen uitzoekt hoe hij die partij zo had kunnen onderschatten, hoort hij van meerdere enquêteurs dezelfde verhalen.
Zij hebben op stembureaus gezien hoe groepen kiezers met volmachten kwamen stemmen. Geregeld spraken zij amper Nederlands en legde iemand ze tot in het stemhokje uit „welk vakje rood gemaakt moest worden”, aldus de enquêteurs van drie stembureaus. Ook kwamen „hele families die voor twee anderen stemden”. Op die stembureaus werden bovengemiddeld veel volmachten ingeleverd én won de PvdA meer stemmen dan gepeild.
Opmerkelijk, vindt Van Haaften, en hij beschrijft in een vertrouwelijk rapport – in bezit van NRC – wat er in de stembureaus is gezien. Nee, echte bewijzen voor fraude heeft hij niet; van de wet mag je immers met twee volmachten stemmen. Maar de burgemeester moet horen wat er gebeurd is, vindt hij, en hij stuurt het rapport naar het gemeentebestuur. Daar verdwijnt het in een la, omdat het niet concreet genoeg zou zijn.
De stembureaus die toen opvielen, doen dat nu ook. Ook nu is daar bovengemiddeld veel met volmachten gestemd, één op de vier à vijf stemmen. En twee raadsleden halen daar veel voorkeurstemmen: Ali Kocak en Ilhan Tekir. Kocak werd in 2006 voor het eerst verkozen, toen voor de PvdA. Tekir kwam vier jaar later voor GroenLinks in de raad. In 2016 werd hij uit die partij gezet, nadat hij in de Volkskrant zijn sympathie voor de AK-partij van de Turkse president Erdogan uitsprak. Hij stelde dat die uitspraken uit z’n verband waren gerukt en werd twee jaar later lijsttrekker en later fractievoorzitter voor D66 in Gorinchem.
Beide mannen hebben veel aanzien binnen de Turkse gemeenschap, schetsen Gorinchemmers. Tekirs vader was jarenlang voorzitter van de Turkse moskee, hijzelf vicevoorzitter, zijn broertje is betrokken bij een nieuwe islamitische basisschool. Hij helpt jongeren aan stages en belooft mensen te helpen als ze een probleem met de overheid hebben. Ook stuurt hij, in het Turks, vaak een soort informatieberichten rond. Vliegt op een dag de luchtmacht boven Gorinchem, dan appt Tekir rond: „Ter info, dit is een oefening.” Het is, zegt iemand die hem van jongs af aan kent, alsof hij zichzelf de burgemeester van de stad waant. In de gemeenteraad geldt hij als scherp debater én inhoudelijk sterk.
Kocak is de informele „ombudsman” van de gemeenschap. Hij helpt mensen met belastingformulieren, vertalen van brieven die ze van de overheid krijgen, of het aanvragen van PGB’s en uitkeringen. „Kwetsbare inwoners, ouderen en mensen met een beperking kunnen op hem rekenen”, schrijft zijn vrouw kort voor de verkiezingen op Facebook. Maar in de raad speelt hij een bijrol: in heel 2025 sprak hij amper een half uur in commissie- en raadsvergaderingen, blijkt uit zijn opgetelde spreektijd. De afspraak, zegt iemand die lang met hem in een fractie zat: jij zorgt voor stemmen, de fractie maakt het je vervolgens niet te moeilijk.
Want de hulp die hij biedt, daar staat volgens vier bronnen die hem persoonlijk kennen wel iets tegenover: de verwachting dat mensen op hem stemmen of anders hun stempas afgeven.
In het kort werkt het zo, schetsen elf bronnen. In de weken voor de verkiezingsdag wordt een verdeling gemaakt: wie gaat welke deur langs?
Leon Trapman, aan de Radboud Universiteit gespecialiseerd in verkiezingsregulering, zegt dat het systeem met volmachten meerdere zwaktes heeft. Eén ding is sinds dit jaar duidelijk, nadat de wet werd aangepast. ,,Om een volmacht vragen is strafbaar. Het initiatief voor een volmacht moet altijd bij de gever zelf vandaan komen.”
Maar, zegt Trapman, dat is natuurlijk heel moeilijk te controleren. En daarna is er nog een ander probleem. ,,Doet degene die de volmacht kreeg, waar die voor bedoeld is? Stemt hij op de partij die de persoon van wie hij de volmacht kreeg dat wil? Dat weet je nooit.”
Een ander probleem is volgens Trapman het systeem dat mensen uit de Turkse gemeenschap in Gorinchem beschrijven. Kiezers gaven hun volmacht af en die werden vervolgens verdeeld over personen om mee te gaan stemmen. ,,Daar zegt de wet niet expliciet iets over, maar dat is natuurlijk niet de bedoeling. Je geeft je volmacht aan iemand die jij vertrouwt, waarvan jij zegt dat die persoon voor jou moet stemmen. Niet iemand die toevallig nog ruimte heeft. Dat is niet in de geest van de wet.”
Daarna beginnen de rondes langs de deuren. De stempassen worden opgehaald, met foto’s van paspoorten. Soms zetten mensen hun handtekening direct op de stempas. In andere gevallen, vertellen vier bronnen, worden die later vervalst vanaf de gekopieerde identiteitsbewijzen. Op verkiezingsdag worden deze volmachten vervolgens in pakketjes van twee, het wettelijk toegestane aantal volmachten dat één stemmer mag meenemen, verdeeld over familieleden en vrienden, die zo drie stemmen per persoon kunnen uitbrengen.
Wat binnen de Turkse gemeenschap dit jaar tot woede leidt, is de agressiviteit waarmee geronseld zou zijn. Dat bijvoorbeeld via zorgbedrijf Multizorg Gorkum bij kwetsbare cliënten stempassen zijn meegenomen, gaat velen te ver. De zorgverlener ontkent dat er stempassen zijn meegenomen bij cliënten.
Een zoon van het echtpaar waar op verkiezingsdag ruzie uitbrak vanwege de verdwenen stempassen, bevestigt dat het ook zo bij zijn ouders ging. De zorgmedewerker had ze meegenomen, zijn moeder had ook foto’s van de paspoorten meegegeven. Na de verkiezingen was de wijkagent nog langsgekomen, om het verhaal van zijn vader te noteren. „Hij liet mijn vader toen een foto van zijn stempas zien. Daar stond zijn handtekening op. Maar die had hij nooit gezet.” De zorgverlener is sinds de verkiezingen niet meer bij het gezin langs geweest. De politie bevestigt dat er op verkiezingsdag agenten bij de flat zijn langsgegaan vanwege een ruzie.
De gretigheid waarmee dit jaar stempassen werden verzameld, komt volgens bronnen binnen de gemeenschap door al jaren sluimerende jaloezie en spanningen. Meerdere mensen met wie NRC spreekt, beginnen bijvoorbeeld over Fatih Polatli, die vier jaar geleden als eerste Gorinchemmer van Turkse komaf wethouder werd. Zijn partij Stadsbelang geldt als de grote concurrent van Kocaks Democraten Gorinchem. Vier jaar geleden werd Stadsbelang de grootste, de afgelopen verkiezingen Democraten Gorinchem. Anderen zeggen: omdat Stadsbelang de verkiezingen verloor, zijn Turks-Nederlandse aanhangers van de partij dit jaar gaan klagen over ronselpraktijken.
Over Polatli gingen dit jaar geruchten rond: dat hij geen stemmen nodig zou hebben, omdat hij al wethouderskandidaat was. Maar ook, en dat vinden veel mensen erger, dat hij geen echte moslim zou zijn.
Op de achtergrond spelen ook andere conflicten, die zelden hardop uitgesproken worden. Want je komt elkaar altijd weer tegen, je hebt elkaar ooit weer nodig. Bij de opening komende zomer van een islamitische basisschool bijvoorbeeld, en de vraag wie daarvoor de credits mag krijgen. En zo lopen er allerlei breuklijnen door de Turkse gemeenschap van Gorinchem die rond de verkiezingen zichtbaar en politiek worden. De concrete meldingen over stemfraude die dit jaar vanuit die gemeenschap opeens wél gedaan worden bij de burgemeester en de politie, zijn daarvan een uiting.
Die conflicten speelden ook op tijdens de felbevochten verkiezingscampagne, binnen een gemeentepolitiek waarin de verhoudingen al jaren verzuurd zijn. Vanuit de oppositie heeft Democraten Gorinchem zich opgeworpen als dé tegenstander van Stadsbelang. Na vier jaar in de oppositie wil de partij van Kocak de macht in de stad overnemen. Daarvoor moet de oude oppositie de nieuwe coalitie worden. De partij wint de verkiezingen: van vier naar zeven zetels. Ali Kocak haalt met 504 voorkeurstemmen een persoonlijk record.
Als een week na de verkiezingen bekend wordt dat de burgemeester aangifte heeft gedaan wegens verschillende vormen van verkiezingsfraude, komen oppositie en coalitie verder tegenover elkaar te staan. De raad moet binnen een paar dagen besluiten of er een nieuwe verkiezing komt, uitstel is wettelijk niet mogelijk. De zittende coalitie, die zetels verloor, wil een herstemming; de oppositie, die zetels won, wil dat niet.
Vanuit Democraten Gorinchem wordt nog geprobeerd de stemverhoudingen te veranderen, door de VVD een wethouderschap in de nieuwe coalitie aan te bieden. Het werd er niet expliciet bij gezegd, zegt een direct betrokkene, maar voor de VVD was duidelijk: dan moest de partij wel tegen herverkiezingen stemmen. De fractievoorzitter van Democraten Gorinchem erkent desgevraagd dat met de VVD over een „brede coalitie” is gesproken, maar „een verband met de stemming is nooit gelegd”.
Wat een feest van de democratie had moeten zijn, zegt D66-fractievoorzitter Tekir tijdens de raadsvergadering waarin over herstemming moet worden besloten, „is helaas overschaduwd door serieuze verdenkingen over de rechtmatigheid van deze verkiezingen”. Het is niet aan de raad, zegt hij, „om te oordelen over vermoedens. Dat is aan de politie, justitie en indien nodig de rechter.”
Als een van de weinige raadsleden zegt Ali Kocak het hele, vijf uur durende debat niets. Gespannen knikkend en met zijn handen voor zijn mond gevouwen kijkt hij voor zich uit. Als om half één ’s nachts wordt gestemd over de herverkiezing, zijn Tekir en Kocak beiden tegen.
Ilhan Tekir laat in een reactie weten dat hij niet betrokken is geweest bij het ronselen van stemmen. ,,Ik heb mij altijd gehouden aan de geldende regels voor verkiezingen en zal dat blijven doen. Van het ophalen van stempassen of het verdelen van adressenlijsten is geen sprake. Voor zover ik relevante signalen heb ontvangen, heb ik die gemeld bij de daarvoor bestemde instanties.”
Ook Ali Kocak ontkent enige betrokkenheid bij het ronselen van stemmen. ,,Onderzoek eerst in de Turkse gemeenschap wie Ali Kocak is. Dan mag je de vragen stellen. Ik ben heel erg bekend en help iedereen. Dit doe ik al 25 jaar. Dus ophouden alstublieft met de vragen.” Dat mensen uit de Turkse gemeenschap in zijn richting wijzen, noemt hij „afgunst”. Daarna verwijst hij naar zijn fractievoorzitter.
Fractievoorzitter Pierre Schefferlie van Democraten Gorinchem zegt in een reactie dat hij met Kocak heeft gesproken over de aantijgingen aan zijn adres. Kocak heeft hem verteld dat hij „geenszins dit soort zaken heeft gedaan”. Daar, zegt de fractievoorzitter, is hij „heel overtuigend in”.
De afdelingsvoorzitter van D66 is „verrast” dat er stemmen voor raadslid Ilhan Tekir geronseld zijn. „Hij heeft bij mij aangegeven dat hij het niet heeft gedaan. We wachten het onderzoek af.” Alle kandidaten hebben vooraf een verklaring getekend dat ze zich aan de regels zullen houden, zegt hij.
„Ik ben niet bij iemand thuis geweest om stempassen op te halen”, zegt de betreffende zorgverlener van Multizorg Gorkum. Maar of mensen stempassen hebben meegegeven, wil ze niet zeggen. „Ik ga dit gesprek beëindigen. Dit gesprek heeft geen toegevoegde waarde voor mij. Misschien kunt u op een later tijdstip terugbellen, want ik ga.”
Daarna reageert ze niet meer op telefoontjes en ook niet op een appbericht met de expliciete vragen of cliënten stempassen hebben meegegeven en of zij stempassen heeft meegekregen.
Een woordvoerder van het Openbaar Ministerie laat weten dat het strafrechtelijk onderzoek nog gaande is en het in dit stadium niets kan zeggen.
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag