Ayan Mahamoud | Oud-diplomaat Somaliland Toen ze een meisje was, kwam ze als vluchteling naar Nederland. Ze keerde terug naar Somaliland als succesverhaal. Activist, cultuurpionier en oud-diplomaat Ayan Mahamoud zet zich in voor een sterk en zelfstandig Somaliland, los van Somalië. „Ik ben nooit onder de indruk geweest van macht.”
Oud-diplomaat Ayan Mahamoud vertegenwoordigde Somaliland tot een aantal jaar geleden in het Verenigd Koninkrijk.
Op een boerenerf langs een weg ergens in Somaliland wapperen de nationale vlag en die van Israël zij aan zij. Dat is opmerkelijk in een islamitisch land. Ayan Mahamoud stopt de auto, ze wil de eigenaar van de vlag ontmoeten. In 1991 besloot Somaliland om zich af te splitsen, Israël besloot eind vorig jaar als eerste om het nieuwe land te erkennen, en dat deed veel stof opwaaien.
In de schaduw van de mango- en papajabomen vertelt boer Omar Cali Hussein hoe hij na het Israëlische besluit aan een lange en dure reis begon om een mast en drapeau te kopen – en hoe boze buurtbewoners hem sommeerden de vlag onmiddellijk weer weg te halen. Oud-diplomaat Ayan Mahamoud, die Somaliland tot een aantal jaar geleden vertegenwoordigde in het Verenigd Koninkrijk, knikt begrijpend. „Ik kreeg veel boze e-mails van mijn Palestijnse vrienden in Londen met wie ik demonstreerde tegen de genocide in Gaza”, zegt Mahamoud. „Maar wij Somalilanders hebben jarenlang in een huis met dichte deuren gewoond. Als iemand dan aanbiedt om je uit je isolement te halen, dan vraag je niet naar zijn identiteit.”
Omar Cali Hussein vertelt over het bloedige verleden van Somaliland. De massamoorden. De vrijwel totale vernietiging van de hoofdstad Hargeisa. De executie van zijn vader in 1988 door regeringssoldaten. „Ik heb hem niet eens kunnen begraven”, zegt de boer. Ayan Mahamoud vult aan en vertelt hoe een taxichauffeur indertijd op de markt door een vuurpeloton werd doodgeschoten: „Niemand begreep waarom deze onschuldige man moest sterven.” Somaliland is een land vol trauma, waar de recente geschiedenis een uitzonderlijke context schiep. De emotionele drang om iedere band met Somalië te verbreken, het onafhankelijkheidsstreven van de Somalilanders, vindt zijn oorsprong in de massamoorden van toen.
Over de uitgestorven snelweg lopen vijf jonge mannen. Karig gekleed in broek en T-shirt, zonder bagage. Armoedige Ethiopiërs op zoek naar werk in de regio. In deze schrale omgeving lijken ze verloren, maar Ayan Mahamoud ziet juist hun stoïcisme. In Afrika schiet niemand in de stress bij migranten, en zeker niet in dit deel van het continent, waar migratie naar de andere kant van de Rode Zee al eeuwenlang de norm is. „Somaliërs leggen migranten nooit een strobreed in de weg, reizigers geven we altijd drinkwater en onderdak”, aldus Mahamoud.
Behalve oud-diplomaat is Ayan Mahamoud (50) activist voor mensenrechten en vluchtelingen en ze houdt zich bezig met het promoten van de cultuur van haar land. Ze is tevens een Nederlandse Somalilander. Als minderjarig meisje arriveerde ze in Nederland. Eind vorige eeuw voerde ze er debatten aan over integratie en duelleerde ze met politici en rechters. Ze werd een succesvolle immigrant, met vele diploma’s, tot ze Nederland ontstegen was en naar het Verenigd Koninkrijk verhuisde, waar ze het schopte tot diplomaat.
Als ze als een van de eerste vluchtelingen uit Somalië in 1989 naar Nederland komt, is het moeilijk de vluchtelingenstatus te verkrijgen. Weinigen kennen het land in Oost-Afrika. Tot de Nederlandse minister van Ontwikkelingssamenwerking Jan Pronk (PvdA) het door oorlog geteisterde Somalië bezoekt. „Hij huilde in 1992 op televisie en zei nog nooit zoiets ergs te hebben gezien. Kort daarna kregen alle Somaliërs die zich al drie jaar in Nederland bevonden een verblijfsstatus. Dankzij de tranen van Pronk.”
Mahamoud gaat in Nijmegen wonen. „Nederland was nog goeddeels melkwit”, herinnert ze zich. „Nederlanders waren nieuwsgierig naar je donkere huid en wilden je aanraken. Ze waren sociaal en nodigden je uit in hun woonkamer. Ik voelde me nooit gediscrimineerd.”
Al tijdens haar tweede studiejaar begint ze als maatschappelijk werker. „Jonge migranten zijn vol energie, maar niet-gelegaliseerde vluchtelingen liepen vast in een opvangcentrum en mochten naar school noch werken. Werk is ook ethiek. Het is leren, leren om te integreren en een zelfbeeld te ontwikkelen. Dus wat zijn de gevaren? Seks, drugs, rock-‘n-roll, criminaliteit. Alles. Veel van de jongeren waarmee ik ben opgegroeid, zijn verslaafd geraakt aan drugs. Je wordt zelfdestructief als je niet weet waar je thuishoort.”
Tegen de Nijmeegse Stadskrant zegt ze in 2001: „De stem van allochtonen wordt niet echt gehoord door de beleidsmakers. Hoe harder je schreeuwt en hoe langer je volhoudt, hoe meer kans dat je gehoord wordt.” Haar eerste baan bij Vluchtelingenwerk paste bij dat activisme.
Mettertijd ziet ze de ziel van Nederland kantelen. „Niet omdat er te veel vluchtelingen waren, maar omdat er geen systeem bestond, de autoriteiten wisten niet wat met hen te doen. Vluchtelingen vertrokken niet uit de volle centra. Politici vreesden de publieke opinie en gingen druk uitoefenen om uitgeprocedeerde vluchtelingen uit te zetten.”
Ayan Mahamoud kwam in 1989 als een van de eerste vluchtelingen uit Somalië naar Nederland.
Eind jaren negentig begint Nederland Somalische vluchtelingen terug te sturen. Vier uitgeprocedeerde Somaliërs worden onder dwang uitgezet en overgebracht naar Garbahare in het zuiden, aangemerkt als veilige plaats. De tweede vlucht ontaardt in een schietpartij bij de landingsbaan in Somalië, waarbij de begeleidende Nederlandse ambtenaren hals over kop moeten vluchten.
Somalië was in die tijd opgedeeld in talrijke ministaatjes beheerd door krijgsheren. Volgens de Nederlandse autoriteiten was het op sommige plaatsen wél veilig voor terugkeer. Ze onderhandelden daarover met een van die krijgsheren, generaal Morgan, schoonzoon van de ex-Somalische president Siad Barre. Morgan had in 1988 de opdracht uitgevoerd van zijn schoonvader om de Isaaq-clan in de noordelijke stad Hargeisa te vernietigen. Geschatte dodental: 200.000. Hij wordt ook wel de slager van Hargeisa genoemd.
Mahamoud: „Oh, wat was Morgan blij om wat vluchtelingen te ontvangen uit Nederland. De Nederlandse ambtenaren zeiden dat ze bij hem op bezoek waren geweest en onder een boom met hem hadden overlegd. Met een notoire oorlogsmisdadiger!” Mede dankzij het activisme van Ayan Mahamoud verbood de rechter om nog verder Somaliërs terug te sturen.
Somaliland heeft een rijke cultuurgeschiedenis en aan het eind van de landweg waar een rivierbedding zich in tweeën splitst staat Laas Geel, een berg met zevenduizend jaar oude rotstekeningen. Het terrein rond de grotten is omtrokken door prikkeldraad waar zelfs een kameel doorheen kan stappen. Het ontbreekt aan bescherming voor deze archeologische schatten, die net als de algehele cultuur van Somaliland, veronachtzaamd werden na de burgeroorlog in 1988. Voor de heropbouw van die culturele sector zet Mahamoud zich in, zoals bij het jaarlijkse boekenfestival wanneer ze schrijvers meeneemt naar deze magische plek.
De plaatselijke bewoners kenden de tekeningen al eeuwen en dichtten ze geheimzinnige spirituele krachten toe. Omringd door afbeeldingen van olifanten, giraffen, versierde koeien en schapen blijft een slome gids het antwoord echter schuldig wat voor mensen hier in de prehistorie leefden. „Geen idee, ik ken zelfs hun clan niet”, zegt hij wijzend met zijn stok naar een afbeelding van een koe met forse uiers.
Laas Geel, een berg met 7.000 jaar oude rotstekeningen.
Mahamoud barst in lachen uit: de clan, altijd weer die knevelende clanverbintenis van de Somaliërs. Het werd bijna haar ondergang.
„In Somalië leerde ik al jong dat ik tot een verkeerde clan behoorde”, vertelt Mahamoud. „Ik ving verhalen op over een familielid van mijn Isaaq-clan in de gevangenis, over een ander die was opgehangen. Ik sliep met mijn oma in één bed en ’s nachts propte ze een doek in haar mond opdat ik haar huilen niet kon horen. Iedere afstammeling van de Isaaq-clan uit Somaliland diende het land te verlaten. Zo kwam ik in Nederland terecht.”
Na ’11 september’, na de aanslagen door Al-Qaida in de Verenigde Staten in 2001, ziet ze in Nederland giftige discussies en xenofobie ontstaan. „Niet alleen rechts-radicale politici maar ook moslims namen het op tegen de islam en vluchtelingen.” Politicus en landgenoot Ayaan Hirsi Ali maakt het volgens haar erger. „Ze speelde mee met deze rechtse sentimenten, met dit populistische, anti-moslimsentiment. Ayaan Hirsi Ali droeg bij aan de cynische toon van het debat, aan de polarisatie.”
Mahamoud verlaat Nederland, ze is er klaar mee. „Je moest je excuses aanbieden voor wat anderen elders deden. Op een dag, na 11 september, dacht ik: ik ben hier niet om mijn excuses aan te bieden voor wat er overal in de wereld gebeurt. Ik was gefrustreerd, maar ik denk dat het ook teleurstelling was, want ik hou van Nederland, ik voelde me welkom. Het land dat mijn thuis werd, bleek uiteindelijk toch geen thuis meer.”
Ze vertrekt naar Londen. „Ik wilde iets positiefs doen, mensen inspireren en vond werk in een cultureel centrum in Londen. In de cultuursector kan ik alle kwesties die me aan het hart liggen, zoals integratie, aanpakken. Je kunt problemen onderzoeken en jongeren inspireren.”
In 2009 richt ze het Kayd Somali Art and Culture centrum op, dat zich concentreert op Somalische kunstenaars, en schrijvers en dichters steunt. „Ik wil immigranten het idee geven dat ze deel uitmaken van een grotere samenleving, opdat ze zich niet geïsoleerd voelen. Ik denk dat we dat moeten promoten onder immigranten.”
In 2009 wordt Mahamoud ook medeorganisator van het jaarlijkse boekfestival in Hargeisa, een van de grootste van het continent. Ze stuit daar op een ander soort conservatieve weerstand dan in Nederland. Het festival wil een open samenleving bevorderen, terwijl sommige imams liberale ideeën liever buiten de deur houden. Er dreigt een fatwa. Mahamoud gaat met hen praten, volgens de oude nomadische overlegstructuur. „Bij conflicten in Somaliland moet je eerst heel lang luisteren, de betrokkenen in hun waardigheid laten en pas daarna ga je onderhandelen. En als er dan een besluit valt, komt niemand daarop terug en wordt het tegen niemand gebruikt. Dan gaan we samen verder, zonder wrok.”
Op een dag vraagt de regering in Hargeisa haar om Somaliland te vertegenwoordigen in het Verenigd Koninkrijk. Eerst wil ze weigeren, maar uiteindelijk doet ze dat niet: „We klagen altijd over de gebrekkige deelname van vrouwen, altijd over dit en dat. Laat mij nu eens een bijdrage leveren. Dit is je kans. Wees geen lafaard, zei ik tegen mezelf.”
Het diplomatieke leven vol etiketten is wennen. Tegelijkertijd heeft haar baan, door het gebrek aan internationale erkenning van Somaliland, ook veel weg van het activisme waar ze al wel vertrouwd mee is. Het lastigvallen van politici en ambtenaren, het afleveren van petities, het helpen met fondsenwerving voor de eerste ziekenhuizen. „Ik opereerde op een heel ander niveau, maar het blijft activisme.” Een belangrijk succes van haar diplomatieke werk was de acceptatie in het VK van het paspoort van Somaliland als geldig reisdocument.
De excursie naar de rotstekeningen is voorbij. Eenmaal terug in Hargeisa parkeert Mahamoud de auto, op een verkeerde plek zo blijkt. Een politieagent duikt op uit de verkeerschaos om haar te beboeten. „Oh, sorry madam de ambassadeur”, excuseert hij zich nadat ze het raampje heeft opengedraaid. Op de ministeries, rond de president, maar ook bij visvrouwen en marktmeisjes: Ayan Mahamoud is een bekendheid in Somaliland.
In een door haar inzet gebouwde vismarkt speciaal voor vrouwen juichen de verkoopsters als ze, statig met haar lange gewaad, binnentreedt. En weer komt de vraag op hoe in een cultureel conservatieve samenleving deze in westerse liberale waarden geknede vrouw zo invloedrijk kan zijn. „Omdat ik nooit onder de indruk ben geweest van macht, ongeacht of je president van Somaliland bent, parlementslid of minister in het Verenigd Koninkrijk of in Nederland. Het gaat erom wat je kunt bereiken, verandering teweegbrengen die een positieve impact heeft op het leven van anderen.”