In de documentaire Chess Mates staat de felle rivaliteit tussen schakers Magnus Carlsen en Hans Niemann centraal – van een onschuldig strandpartijtje tot een slepende rel over vermeend valsspelen.
Het beeld is bijna te mooi om waar te zijn: Hans Niemann en Magnus Carlsen, de grootste rivalen in het moderne schaken, die een potje vriendschappelijk schaken op het strand. Carlsen heeft een korte broek aan en zit op zijn hurken. Niemann heeft zijn been onder zich gevouwen, hij draagt blauwe sokken met een vrolijk motief. Ze lachen in slow motion terwijl de wind door hun haar ruist.
Ook de gelukkigere tijden zijn te zien in de documentaire Chess Mates, maar vooral om te tonen hoeveel er sindsdien is veranderd. Inmiddels zijn de verhoudingen tussen de Noor Carlsen en de Amerikaan Niemann flink bekoeld. Nadat Carlsen in 2022 Niemann beschuldigde van valsspelen tijdens de Sinquefield Cup – een prestigieus schaaktoernooi in St. Louis – ontstond er een rel rondom Niemann. Hij zou anal beads, een seksspeeltje, hebben gebruikt om signalen van een computer te ontvangen. De documentaire blikt terug op de aanloop en nasleep van het evenement en laat zien dat er meer speelde dan in de krantenkoppen te lezen was.
Carlsen, in 2022 al negen jaar wereldkampioen, komt er op beeld goed vanaf. Zijn eindeloze reeks overwinningen passeert de revue en geen enkele van de talking heads laat het na te benoemen dat Carlsen de grootste schaker aller tijden is. Carlsen probeert zijn succes met waardigheid te dragen: ‘Ik zie mezelf niet als buitengewoon. Ik weet alleen dat als ik aan een schaakbord ga zitten, ik beter ben dan de ander.’
Niemann was in 2022 pas 19 jaar oud en nog relatief onbekend. Hij verhuisde als tiener naar New York om professioneel schaker te worden en begon met streamen van zijn onlinepartijen. In Chess Mates zien we hem als een driftige buitenstaander die ten koste van alles de beste ter wereld wil worden. Niemann schreeuwt en slaat woedend op zijn bureau wanneer hij een onlinepot verliest. Als hij wint, doet hij min of meer hetzelfde. ‘Aardige gasten worden laatste’, zegt hij in de documentaire, ‘ik ben geen aardige gast.’
Carlsen en Niemann ontmoeten elkaar voor het eerst in augustus 2022, wanneer ze het tegen elkaar opnemen tijdens een toernooi in Miami. Daar spelen ze ook de vriendschappelijke pot op het strand. Niemann speelt in Miami een matig toernooi, maar wint wel van Carlsen. ‘Het schaken spreekt voor zichzelf’, is zijn enige commentaar.
In september van datzelfde jaar spelen ze opnieuw tegen elkaar, ditmaal tijdens de Sinquefield Cup. Weer maakt Carlsen geen enkele kans tegen Niemann. Hij trekt zich terug uit het toernooi en beschuldigt Niemann later openlijk van valsspelen. Als ze twee weken later online weer tegen elkaar spelen in een toernooi, geeft Carlsen na zijn eerste zet op. De boodschap is duidelijk: ik speel niet tegen valsspelers. ‘Ik had het gevoel dat ik niet tegen een mens speelde’, zegt Carlsen over zijn ontmoetingen met Niemann.
Interessant wordt de documentaire vooral wanneer het gaat over de relatie tussen Carlsen en Chess.com, de grootste schaakwebsite ter wereld. Danny Rensch en Erik Allebest, medeoprichters van Chess.com, komen uitgebreid aan het woord. Maar niet voordat ze geïntroduceerd zijn met beelden van een work-out in de sportschool. ‘We zien er niet uit als de gemiddelde schaker’, zegt Allebest.
In 2022 is Chess.com bezig met het overkopen van Carlsens schaakplatforms. Na de wedstrijd tegen Niemann vraagt Carlsen aan de website of ze met hun algoritmen willen uitzoeken of Niemann valsspeelt. Chess.com vindt meer dan honderd potten waarin Niemann hulp kreeg van een computer. Zelf geeft Niemann toe dat hij als tiener enkele tientallen wedstrijden valsspeelde. ‘Ik heb fouten gemaakt als kind’, zegt hij daarover. ‘Betekent dat dat alles wat ik in mijn leven ga presteren ongeloofwaardig is?’
Chess.com vindt geen bewijs van valsspelen in fysieke toernooien. Uiteindelijk blijft het nog altijd Carlsens woord tegen dat van Niemann. Henrik Carlsen, de vader van, zegt dat Chess.com bij nader inzien te veel heeft beloofd, omdat zijn zoon te belangrijk was voor de website. Hans Niemann noemt de kliek van Carlsen en Chess.com de schaakmaffia, een term die ook Anish Giri, Nederlands beste schaker, regelmatig gebruikt.
De documentaire wordt uitgebracht tijdens het kandidatentoernooi, waarin Giri momenteel tweede staat. De winnaar van dat toernooi mag de Indiase wereldkampioen Dommaraju Gukesh uitdagen voor zijn titel. Giri moet dinsdag winnen van klassementsleider Javokhir Sindarov om nog kans te maken op de winst. Sinds 2022 ziet Carlsen af van de strijd om de wereldtitel wegens gebrek aan motivatie.
Niemann, nu de nummer 20 van de wereld, wil daarentegen niets liever dan meespelen om het wereldkampioenschap – waarvoor hij zich niet plaatste. Ondertussen blijft hij achter met een vage verdenking van valsspel achter zijn naam, de associatie met anal beads en het gevoel dat zijn grootste prestatie hem ontnomen is. ‘Ik kan niet wachten tot Magnus oud is en hij steeds verder afdrijft in zijn waanzin’, zegt hij in Chess Mates. ‘Ik zal jong zijn, steeds beter worden. En hij zal moeten toezien.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant