Jim Jarmusch In ‘Father Mother Sister Brother’ brengen uiteenlopende personages een bezoek aan het ouderlijk huis. Zelf vindt de 73-jarige regisseur Jim Jarmusch families „kapitalistische constructies” die mensen vooral hinderen in hun leven.
Regisseur Jim Jarmusch op het Filmfestival van Venetië in 2025.
Als we regisseur Jim Jarmusch afgelopen zomer op het Lido spreken, lijkt weinig erop te wijzen dat hij enkele dagen later de Gouden Leeuw zal winnen, de hoofdprijs op het filmfestival van Venetië. Vooral de films met een stevige politieke lading in de hoofdcompetitie trekken de aandacht, niet Jarmusch’ meanderende omnibusfilm Father Mother Sister Brother, waarin uiteenlopende personages een bezoek brengen aan een ouder of hun voormalige ouderlijk huis. Het is een film vol ongemakkelijke gesprekken met onderdrukte ergernis, vervreemding en sociale verplichting, maar soms ook zachte melancholie.
Ook voor Jarmusch zelf komt de prestigieuze prijs enkele dagen later uit de lucht vallen – althans zo lijkt het, door zijn spontane, komisch getimede ‘Oh shit’ als hij de Leeuw in ontvangst mag nemen. Maar ook door de relaxte wijze waarop hij tegen ons groepje journalisten in een perslounge niet ver van het strand uitlegt hoe Father Mother Sister Brother ontstond.
Jarmusch: „Ik schrijf graag met acteurs in gedachten en het leek me wel cool als Tom Waits de vader van Adam Driver zou spelen, maar dat ze niet op elkaar zouden lijken.” De derde acteur in het openingsdeel van zijn film, Mayim Bialik, kende Jarmusch niet. „Maar ik ben een fan van spelshow Jeopardy! en als zij de host was, keek ik altijd. Dus ik dacht: zij zou geweldig zijn als Adams zus.”
Naast dit eerste deel, waarin Waits een vader speelt die zich bij zijn nuffige kinderen verwarder en armer voordoet dan hij is, bedacht Jarmusch een ongemakkelijke jaarlijkse theevisite van twee dochters aan hun moeder in Dublin, en een tweeling die het appartement van hun overleden ouders bezoekt in Parijs. Jarmusch: „Ik hield van dat derde verhaal en wilde er een triptiek van maken: een film als een soort muziekstuk met drie delen. Voor mij is het hoogtepunt van de film wanneer de tweeling elkaar omhelst in de slaapkamer van hun ouders.”
Toch kun je, volgens hem, dat deel niet zien zonder de andere twee: „Omdat de film een optelsom is, met veel details. Ik heb enorm veel moeite gedaan om het als een geheel te laten voelen.” De eenheid ontstaat mede door terugkerende motieven en beelden. Zo zitten in ieder deel bevreemdende slowmotionbeelden van skateboarders, sluipen in verschillende gesprekken opmerkelijke Britse uitdrukkingen als „Bob’s your uncle” en gaat het driemaal over Rolexen. Het zijn zaken die Jarmusch verzon „om mezelf te amuseren”, vertelt hij in Venetië.
Hij weet niet helemaal waar het idee voor „dat Rolex-ding” vandaan kwam: „Maar mijn beste vriend Louis Sarno – hij is nu overleden – was musicoloog en woonde in de Centraal Afrikaanse Republiek. Hij nam jarenlang de muziek op van de BaYaka-pygmeeën – dat laatste is niet zo’n goed woord om te gebruiken. Wanneer hij in New York was, gingen we altijd naar Canal Street waar hij valse Rolex-horloges kocht, zo’n vijftien voor 200 dollar. Die gebruikte hij vervolgens om gezaghebbers om te kopen, dat werkte goed. Het was de Rolex-munteenheid.”
Zoals vaker zit zijn film vol grote Hollywoodsterren, van acteurs die eerder in zijn werk meespeelden, als Cate Blanchett, tot Jarmusch-novicen als Vicky Krieps. Was het eigenlijk moeilijk voor Jarmusch om zanger Tom Waits nog eens te overtuigen mee te spelen? „Nee, hij is als een broer voor me, als ik iets schrijf zegt hij ‘stuur het op, dan hebben we het erover’.”
Tom Waits speelt de vader van Jeff en Emily, gespeeld door Adam Driver en Mayim Bialik.
Het enige echte probleem ontstond de eerste opnamedag. Adam Driver en Mayim Bialik zijn hypergefocuste, nauwkeurige acteurs. Tom is iemand die wat meer vrijheid nodig heeft. Na de eerste opnamedag kwam hij dus naar mij en zei: ‘Waarom heb je deze twee huurmoordenaars ingehuurd? Wat moet ik nu doen?’” Jarmusch verzekerde Waits dat het wel goed zou komen. „Hij was wat geïntimideerd door hun nauwkeurigheid. Maar eigenlijk hielp dat wel met de personages, want hun personages, de kinderen, zijn gespannen en serieus, wat yuppig. En niet bohemien zoals het vaderpersonage.”
Terloops laat hij vallen dat hij families „kapitalistische constructies” vindt die mensen vooral hinderen in hun leven. Wat bedoelt hij daarmee? „Gezinnen faciliteren het kapitalistische systeem. De BaYaka, die mijn vriend Sarno bestudeerde, hebben geen gezinnen. Ze leven in een dorp waar ieder kind ieder huis binnen kan gaan en daar kan slapen en spelen. Ze denken daar niet in termen als ‘dit is onze familie’, ‘ik ben de vader, jij de moeder’, ‘ik moet het geld verdienen voor het huishouden’, ‘de vrouw zorgt voor het kind’. Dat is zo’n opgelegd, gelimiteerd systeem.”
Regisseur Jim Jarmusch op het filmfestival in Venetië.
Opmerkelijk is dat Father Mother Sister Brother niet werd vertoond op het filmfestival van Cannes, terwijl hij op het festival in Venetië werd bekroond. Dat terwijl Jarmusch doorgaans zijn films in Cannes presenteert. Jarmusch: „Ik heb de film vroeg ingediend bij festivaldirecteur Thierry Frémaux, maar hij wilde hem alleen buiten de competitie tonen. Ik ben op zich niet zo geïnteresseerd in de competitie, maar ik wil wel dat mijn film op de best mogelijke manier wordt gepresenteerd, zodat hij een goede distributie krijgt. Dus toen zei ik: ‘Sorry, dan sla ik af’.”
Een goede keuze, achteraf bezien: Jarmusch had in mei, wanneer het festival in Cannes plaatsvindt, even tijd om aan een nieuw script te werken – het festival zou zijn flow hebben verstoord. Dat het nog om een hele andere redenen een geweldige keuze zou blijken, zou hij pas een paar dagen later vernemen.
Father Mother Sister Brother. Regie: Jim Jarmusch. Met: Adam Driver, Mayim Bialik, Tom Waits, Charlotte Rampling, Cate Blanchett, Vicky Krieps, Indya Moore, Luka Sabbat. Lengte: 101 minuten. Te zien in de bioscoop.
In elke familie is er wel wat natuurlijk. Het is heerlijk als het uit de bocht vliegt, maar dat ook liefdevol kijken naar dysfunctionele familiebanden je op het puntje van je stoel kan houden, bewijst het ingehouden Father Mother Sister Brother van Jim Jarmusch. Hij kreeg vorig jaar op het filmfestival van Venetië een Gouden Leeuw, en dat voelt als een bekroning van zijn oeuvre. De film is het optimum van het motto van zijn gevangeniskomedie Down By Law: „It’s a sad and beautiful world.”
Uit die film keert ook acteur/zanger Tom Waits terug in een korte sketch waarin een broer en een zus hun vader gaan bezoeken die het niet zo breed lijkt te hebben, maar hee, is dat een Rolex om zijn pols? Daarna maken we kennis met de ingewikkelde, zeg maar gerust giftige driehoeksdynamiek tussen een moeder en haar twee dochters, die ieder om haar gunsten dingen. En het slotdeel draait om een broer en een zus die de nalatenschap van hun ouders moeten regelen.
Drie verhalen, drie locaties, drie verschillende casts, dat kennen we van zijn vroege omnibusfilms Mystery Train, Night on Earth en Coffee and Cigarettes. Maar er zijn ook terugkerende elementen binnen dit drieluik. Die Rolex bijvoorbeeld, die al dan niet vals is. En autoritjes waarin het perspectief van de camera niet strak op de weg gericht blijft, maar door de ruiten afdwaalt en wegdroomt, omdat er zoveel meer te zien is. En skateboarders, die langzaam en elegant de lineariteit van de verhalen tarten.
Je zou kunnen zeggen dat ondanks mensen die elkaar binnen de absurditeit van hun situatie het leven zuur maken, de verhalen in Father Mother Sister Brother teder om elkaar heen gevouwen zijn. Als een omhelzing.
Dana Linssen
Dysfunctionele familie in ‘Father, Mother, Sister, Brothers’