Marcia Luyten is journalist en columnist van de Volkskrant.
Vandaag een goednieuwsshow! Het lukt de burgers van een onttakelde democratie om hun autocratische leider weg te sturen. Ondanks het ontbreken van vrije pers, wetenschap en onafhankelijke rechtspraak, ondanks het hertekenen van de kieskaart, ondanks afhankelijkheid van ambtenaren en andere burgers van de hypercorrupte Orbán-kliek die banen en woningen ruilt voor steun, ondanks massieve propaganda en hulp uit Rusland en Amerika, verloor Viktor Orbán de Hongaarse verkiezingen.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Dat geweldige nieuws uit Boedapest kwam tegelijk met het bericht van de dood van Sonja Barend. Ik groeide met haar op. Veertig jaar was zij de prachtig sprankelende, innemende, diepmenselijke en tegelijk kritische interviewer van praatprogramma’s die haar naam droegen. Eén springt er qua titel uit: Sonja’s goed nieuws show uit 1977.
Barend zocht met positieve ontwikkelingen naar een tegengeluid voor de zware somberte die van het nieuws de samenleving in droop. De Koude Oorlog gaf een grondtoon van angst. Na de oliecrisis van 1973 maakte het optimisme van de sixties plaats voor inflatie, werkloosheid en onzekerheid. En politiek geweld van IRA, ETA, RAF, Rode Brigades en Molukse treinkapingen teisterde Europa.
Al in 1981 stopte Sonja’s goed nieuws show. De werkelijkheid bleek lastig te negeren. Maar eigenlijk ging de goednieuwsshow door tot ze in 2006 definitief de studio verliet. Sonja Barend maakte goed nieuws. Niet in de zin van positief, ze bedreef journalistiek van het hoogste niveau. En dat vraagt navolging.
Allereerst: kies je gasten om relevantie en echtheid, niet om kunstmatig de scherpste tegenstelling te creëren. Tv-programma’s bezondigen zich nu vaak aan de valse balans: een topviroloog of klimaatwetenschapper tegenover een complotdenker of klimaatontkenner. Terwijl het gewicht van deskundigheid en maatschappelijke acceptatie iets is als 9.999 staat tot 1, ziet de kijker de valse gelijkwaardigheid van twee sprekers.
Valse balans tekent ook de serie Onze man bij de vijand. Thomas Erdbrink reist door Rusland, een dictatuur waarvan hij de taal niet spreekt. ‘Thomas kreeg wat vrijwel niemand krijgt’, jubelt Videoland: ‘ongekende toegang’. En: ‘Een jaar... vrij reizen zonder zichtbare bemoeienis van de autoriteiten.’
Precies dat, de naïviteit van onopgemerkte inmenging. De Russische tolk is zelden te horen. Waar wel, blijkt ze niet letterlijk te tolken, maar kritische vragen te omzeilen. Ook spreekt Erdbrink Russen die propaganda verspreiden niet tegen. Onder het mom van ‘begrip voor de gewone Rus’ bezondigt de journalist zich aan valse balans.
Niet dat medeleven een journalistieke zonde is, integendeel. Sonja Barend combineerde journalistieke scherpte juist met ontwapenende humor en compassie. Zo voerde ze gesprekken die meer werden dan informatief; ze raakten de kijker. Niet zoals sociale media, met sensatie en negatieve gevoelens. Ze vergrootte van vijf miljoen (!) kijkers op een avond het register van inlevingsvermogen.
Dat deed ze ook door onbekende mensen uit gemarginaliseerde groepen uit te nodigen: een crimineel, sekswerker, trans vrouw en in 1983, toen men meende dat je het hiv-virus door de lucht kon vatten, een aidspatiënt. Zo schiep Barend op primetime ruimte voor minderheden. Een journalistieke vuistregel: stel jezelf de vraag wiens stem er ontbreekt?
Tot slot: Sonja Barend maakte tv vanuit een helder moreel kompas. Gevormd door het verlies van haar in de oorlog opgepakte Joodse vader, koerste ze altijd op rechtvaardigheid. Dat was niet de zichtlijn van een individuele sterpresentator, ze werkte in een hecht team. Zo vraagt consciëntieuze journalistiek om een redactionele cultuur gedragen door uitgesproken, gedeelde waarden.
Orbán kan nu naar zijn buitenverblijf met zebra’s – een van die dingen die hij deelt met Afrikaanse kleptocraten. Dat het burgers lukt zich van een autocraat te ontdoen, is geweldig goed nieuws. Laten we de erfenis van Sonja Barend hooghouden met verdomd goed gemaakt nieuws.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.