Johannes Hillje | Duitse communicatieadviseur De Duitse bondskanselier Friedrich Merz doet regelmatig uitspraken die door velen als onrealistisch, ondiplomatiek of denigrerend worden ervaren. Communicatieadviseur Johannes Hillje vindt dat op zijn minst onhandig. „Merz neemt de taal van de AfD over.”
Bondskanselier Friedrich Merz begroet de Syrische president Ahmed al-Sharaa in Berlijn, eind maart.
De lijst van uitspraken van de Duitse bondskanselier Friedrich Merz (CDU) die vrij unaniem als faux pas – of als ronduit discriminerend – worden beschouwd, is lang.
In oktober zei Merz (70) dat het aantal asielaanvragen in Duitsland fors afneemt, maar dat er een „probleem blijft in het stadsbeeld”. Veel Duitsers vonden dat discriminerend aangezien de uitspraak suggereert dat je aan iemand kunt zien of hij of zij Duits is of niet, of dat mensen die niet wit zijn een „probleem” vormen. Na twee maanden debat en heftige kritiek zei Merz dat hij zich anders had moeten uitdrukken.
Na de klimaattop in het Braziliaanse Belém in november zei Merz dat hij en zijn delegatie „blij waren” om na „dat oord waar we waren” terug te keren in Duitsland. In de Braziliaanse pers bleef de uitspraak niet onopgemerkt, ook de Braziliaanse president Lula reageerde er op.
Eind maart, toen de Bondsdag debatteerde over digitaal geweld tegen vrouwen – naar aanleiding van deepfake pornografische video’s van de Duitse tv-persoonlijkheid Collien Fernandes – zei Merz dat een „significant deel” van het geweld tegen vrouwen uit de „groep van immigranten” komt. Gezien de verspreiding van dit soort video’s is dat op zijn minst een grove versimpeling.
Bij het recente bezoek van de Syrische president Ahmed al-Sharaa, beweerde Merz dat hij en Al-Sharaa het erover eens waren dat „in de komende drie jaar 80 procent van de Syriërs die in Duitsland leven naar hun thuisland moeten terugkeren”. In Duitsland leven zo’n 950.000 Syriërs, zo’n 70 procent van hen heeft een tijdelijke verblijfsvergunning. Van verschillende kanten klonk kritiek: behalve dat het een volstrekt onrealistisch doel is, zou de Duitse arbeidsmarkt een groot probleem hebben als het wel zou gebeuren.
Communicatieadviseur Johannes Hillje (40) verbaast zich over de uitspraken van Merz, wordt duidelijk in een telefonisch interview. Hillje, die promoveerde op politieke communicatie, werkte voor verschillende politieke partijen en ministeries in Berlijn, schreef vier boeken en is een veelgevraagd deskundige in Duitse media.
Communicatieadviseur Johannes Hillje.
„Allereerst is Merz qua communicatie het tegenovergestelde van zijn voorganger Olaf Scholz [SPD], en dat is voor het politieke landschap verfrissend. Scholz zei nooit wat hij precies wilde of waar het land naartoe moest, en dat was geen goede politieke stijl. Merz helt over naar het andere uiterste. Merz is in zijn communicatie een olifant in een porseleinkast. Hij communiceert vaak impulsief, onhandig en ongevoelig. En door zijn communicatieve onbeholpenheid gaat het vaak over zijn woorden en wat hij bedoeld kan hebben, en verliest hij de controle over zijn boodschap. Het gaat niet meer over wat zijn regering doet. Dat is weinig strategisch.”
„Het schijnt Merz’ adviseurs niet te lukken om hem strategischer te laten nadenken over wat hij zegt. Ik weet zeker dat zijn woordvoerders iedere keer nerveus zijn als Merz vrijuit spreekt, bijvoorbeeld in vraag-antwoordsituaties tijdens persconferenties. Dat zijn vaak de momenten waarop Merz zulke faux pas maakt.
„Je ziet dat zijn woordvoerders nu anders omgaan met Merz’ verbale missers dan in het begin. Na zijn ‘stadsbeeld’-uitspraak duurde het twee maanden voordat Merz zijn woorden preciseerde. Na de ’80 procent’ uitspraak volgde een dag later meteen een poging tot correctie, namelijk het bericht dat de terugkeer van 80 procent de wens van de Syrische president was. Die dat vervolgens ontkende, dus het is de vraag wie je gelooft.
„Hoe dan ook was die 80-procent-uitspraak een fout, want het is een gouden regel van de politieke communicatie om geen numerieke doelen te noemen, laat staan in een concrete tijdspanne. 80 procent van de Syrische vluchtelingen die in Duitsland leven terugsturen naar Syrië is volstrekt onrealistisch, al helemaal binnen drie jaar. Over drie jaar zijn er Bondsdagverkiezingen en zal de [uiterst rechtse] Alternative für Deutschland (AfD) Merz onder de neus wrijven dat zijn woorden niets waard zijn.”
„Ja, de coalitie heeft zich een ander migratiebeleid ten doel gesteld. Maar wat niet werkt is enerzijds een cordon sanitaire tegenover de AfD, en anderzijds wél de retoriek van de partij overnemen. Merz neemt de taal van de AfD over – dat is een patroon, als het niet zelfs strategie is. Het zou een slechte strategie zijn, want de invloed van het rechtspopulisme groeit door de taal en de verschuiving van het discours naar rechts. De strijd met de AfD kun je niet met de taal van de AfD aangaan.”
„Ja, Merz staat voor een restrictiever migratiebeleid. Maar hij kan de openheid van een exportland als Duitsland niet op het spel zetten. Hij heeft een impulsief karakter, maar moet zich afvragen of de manier waarop hij nu communiceert helpt om zijn kanselierschap tot een succes te maken. Een tijdje geleden bleek uit een enquête dat mensen vooral ontevreden over Merz zijn vanwege zijn communicatie. Bijvoorbeeld dat hij grote beloftes doet die hij niet waar kan maken. Ook die discriminerende taal werd genoemd. Dus hij zou moeten inzien dat zijn huidige communicatiestijl hem schaadt. Ik zou willen dat hij, ook als iets oudere man, nog iets kan leren en iets kan veranderen.”