Reacties overlijden Sonja Barend Zaterdag overleed ’talkshowkoningin’ Sonja Barend. Wat betekende ze voor de Nederlandse (tv)-journalistiek? Wat leerde ze jongere vakgenoten? En was ze buiten de camera anders dan ervoor?
Sonja Barend en Marielle Tweebeke met de Sonja Barend Award.
Mariëlle Tweebeeke, tv-journalist. Won twee keer de Sonja Barend Award: in 2012 voor haar interview met Reinout Oerlemans en twee topmannen van het VU Medisch Centrum, en in 2022 voor haar gesprek met de Oekraïense president Zelensky:
„Ik denk dat ik van nature een nuchter persoon ben, maar het betekende heel veel voor me dat ik in 2012 die award uit handen van Sonja ontving. Het ráákte me. Ik werkte nog geen anderhalf jaar bij Nieuwsuur, dus het was een lekker moment om erkenning te krijgen.Sonja sprak me al lang voordat ik voor tv ging werken aan, omdat ze scherp en uitgesproken kon zijn, maar altijd charmant en beschaafd. Ze was oprecht geïnteresseerd in alles en iedereen, van politicus tot artiest of hele gewone mensen. Dan kreeg ze iets gretigs over zich, een twinkeling in haar ogen. Dat ze ook lief en betrokken was merkte ik toen ik niet lang na die uitreiking bij haar thuis door het Algemeen Dagblad geïnterviewd werd. De krant had haar gevraagd met welke jongere vakvrouw ze in gesprek wilde, en ze vroeg mij – heel eervol. We hebben een hele dag samen doorgebracht en zijn samen op de foto gegaan. Ik heb haar man Abel ontmoet en we hebben nog een tijd nagepraat. Opvallend zacht vond ik haar.”
Frits Barend, collega en (ver) familielid:„Ik kwam Sonja járen geleden een keer tegen. ‘Zijn wij familie van elkaar’, vroeg ze. ‘Dat ga ik uitzoeken’, zei ik. ‘Ik heb nog een tante die de oorlog heeft overleefd. Als er íemand is die dat moet weten is het tante Liesje.’ En ja hoor, Liesje vertelde dat Sonja en ik gemeenschappelijke voorouders hebben. Ze wist nog goed wie David, de in Auschwitz vermoorde vader van Sonja, was. Toen dat eenmaal duidelijk was zijn we samen Joodse feestdagen gaan vieren: op Jom Kipoer bij ons thuis en met Pesach bij Sonja en haar man Abel.Sonja was een vakvrouw. Ze kon goed luisteren, bereidde gesprekken extreem goed voor, maar liet zich ook graag verrassen. Dat spontane zie je nu veel minder in talkshows. Eva Jinek komt voor mijn gevoel nog het dichtst in de buurt. Sonja zag die trend met lede ogen aan. Ze keek de laatste jaren weinig talkshows. ‘Geen zin meer in’, zei ze.Sonja kreeg als talkshowhost veel naar haar hoofd geslingerd. Geen bedreigingen, voor zover ik weet, maar wel beledigingen. Ze leed daar niet echt onder, maar leuk was het niet. In deze tijd van sociale media is dat veel erger geworden, maar ik denk nog steeds dat het mogelijk is een spraakmakend praatprogramma à la dat van Sonja te maken.”
Mark Deuze, hoogleraar Mediastudies, in het bijzonder Journalistiek aan de Universiteit van Amsterdam:„Sonja was een uitzonderlijk mens. Ze was ter zake kundig, licht en charismatisch. Omdat ze bij mij in de buurt woonde heb ik haar iets beter leren kennen. Tijdens het uitlaten van de hond of als we elkaar tegenkwamen bij Café Captein & Co, om de hoek, groetten we elkaar. Ik ben met haar programma’s opgegroeid, keek ze vaak samen met mijn ouders.Wat Sonja in haar werk deed was uniek, door wie ze was, maar het hoorde ook bij een bepaald tijdperk. Als ik vroeger in de make-up bij Barend & Van Dorp zat, werd nadrukkelijk gezegd: ook al ben je straks niet aan de beurt, schroom niet om iets te zeggen. ‘We willen er een mooie avond van maken.’ De laatste tien jaar hoor ik dat niet meer als ik in een talkshow aanschuif. Ik heb het idee dat er voor gasten veel meer van afhangt hoe ze zich op tv presenteren. Ze moeten een film, voorstelling of boek aan de man brengen. Er wordt een script afgedraaid, daarna worden wat flarden uit het gesprek geknipt en geplakt en op Instagram gezet. Het is minder spontaan en relaxed, ook voor de presentatoren, die er soms na één slecht seizoen uit vliegen. Niemand wordt daar blij van. In die zin wordt het tijd voor een nieuwe Sonja. Iemand die de ruimte krijgt het anders te doen. Iemand met lef.”
Adelheid Roosen zat in 1995 in een veelbesproken uitzending van Sonja op Zaterdag, samen met Karin Bloemen en Boudewijn Büch, waarbij de gemoederen hoog opliepen:„Ik herinner me die uitzending nog goed. Het voelde alsof ik aan een familietafel zat: drie zussen, Sonja, Karin en ik, tegenover een vervelende broer, haha. ‘Hou eens even je botte harses Büch’, riep ik. Dat vonden mensen sensationeel, ik word er nog vaker aan herinnerd, maar in feite kregen we gewoon de ruimte om met elkaar te ravotten. Dat zie je tegenwoordig veel minder aan talkshowtafels. Je wordt afgekapt. Er is véél meer begrenzing. Als je iets buiten het script doet voelt het alsof je aan het muiten bent.Toevallig had ik het daar niet zo lang geleden met Sonja over: hoe kan het dat je dat soort tv zo weinig meer ziet? Sonja zei dat presentatoren zichzelf steeds meer buiten beeld zetten. Ze kiezen daar zelf voor en hun redactie raadt dat ook aan, is mijn gevoel. Je ziet tafels met gasten die in een vaste structuur zitten, waardoor ze nauwelijks meer met elkaar schermutselen.Ik heb vaker aan talkshowtafels van Sonja gezeten, maar leerde haar beter kennen toen ik als groentje zelf een programma ging presenteren, voor dezelfde omroep: VARA’s Nachtshow. Ik kreeg een kamer naast die van Sonja en haar eindredacteur, Ellen Blazer. Dáár is het begonnen, mijn verliefdheid op Sonja. Ze was innemend en zorgzaam en gooide dierbare lijntjes van verbinding uit.”
Margriet van der Linden, tv-presentator, won in 2024 de Sonja Barend Award voor haar gesprek met mensenrechtenadvocaat Liesbeth Zegveld in Zomergasten:„Ik keek zó tegen haar op! Die vrouw doet iets wat ik vrouwen niet eerder zo onbeschaamd had zien doen: slim, scherp en schalks beitelde ze zich in mijn hart. Ergens halverwege de jaren negentig keek ik naar een uitzending van Sonja op Zaterdag. Ik woonde aan het Damrak tegenover de Beurs van Berlage. Op tv zou de AKO Literatuurprijs worden uitgereikt. Plotseling was er rumoer: een bommelding. In de chaos moest het hele gezelschap naar buiten. Ik rende naar het raam en zag Sonja Barend de trambaan oversteken! Met een stoet schrijvers en gasten achter haar aan. Toen ik in 2024 de Sonja Barend Award kreeg uit handen van Sonja Barend heb ik haar persoonlijk kunnen zeggen dat ik bijna uit het raam was gevallen om haar laatste stappen over het Damrak te kunnen zien. ‘Zag je me niet?!’, zei ik gekscherend. ‘Tuurlijk wel!’, grapte ze terug. Ik heb van haar vooral geleerd hoe belangrijk kennis en voorbereiding zijn. Daar zat een vrouw die er klaar voor was.”
Cornald Maas, zat in de redactie van Sonja op zaterdag en was met haar bevriend:„In de jaren zeventig keek ik veel met mijn moeder in Brabant naar de programma’s van Sonja. We waren groot fan van haar. Een vrouw die zich unverfroren mengde in het maatschappelijke debat: dat triggerde ons enorm.„Nadat ik voor twee kleinere tv-programma’s had gewerkt, schreef ik een handgeschreven brief aan Sonja, die ik bij haar thuis in Amsterdam heb afgeleverd. Ik liet weten dat ik haar redacteur kunst en literatuur wilde worden. Niet veel later mocht ik op gesprek komen. Dat pakte goed uit. Sonja wist kunst en literatuur met haar persoonlijke benadering, empathie en wezenlijke interesse bij een miljoenenpubliek onder de aandacht te brengen. Ze was altijd nieuwsgierig en bereid onderwerpen te behandelen waar ze weinig van wist. Alles kon, zolang je als redacteur maar met sterke argumenten kwam en haar ervan kon overtuigen dat een goed voorgesprek garant stond voor een goed gesprek in de uitzending. Medewerkers gingen voor haar door het vuur. Het voelde alsof we familie waren.Interviews werden héél goed met gasten voorbereid – als wij dit aan u vragen is het de bedoeling dat u daaraan denkt – maar tv was toen nog niet kapot geformatteerd. Sonja improviseerde graag. Op dat soort momenten kregen haar gesprekken vleugels. Ook toen ik niet meer voor haar werkte hebben we altijd contact gehouden.”
Wat moet je deze week kijken? Tips en achtergronden over boeiende films, series en tv-programma’s