Omdat de klachten zo algemeen zijn, wordt ijzertekort vaak over het hoofd gezien. Toch komt het bij vrouwen relatief vaak voor. Hoe herken je het en wat doe je ertegen?
schrijft voor de Volkskrant over praktische kwesties uit het dagelijks leven en (duurzaam) reizen.
‘Ik kon niet meer naar een scherm kijken en voelde me zweven’, vertelt Angenietje Winsemius. Ze viel uit op haar werk en vroeg na een tip van haar zus om bloedonderzoek. Winsemius drong aan op een meting van zowel hemoglobine (Hb) als ferritine (de ijzervoorraad). Die laatste bleek zeer laag. ‘Pas door ijzertabletten merkte ik hoeveel klachten ik had weggeredeneerd.’ De meeste klachten verdwenen. ‘Ik kon mij weer beter concentreren en mijn haar werd veel voller, terwijl ik me nooit echt had gerealiseerd dat ik minder haar had gekregen.’
IJzer is essentieel voor het zuurstoftransport naar organen en spieren. Een tekort kan leiden tot uiteenlopende klachten, afhankelijk van waar het lichaam ijzer vandaan haalt, maar vermoeidheid, haaruitval en concentratiegebrek behoren tot de meestvoorkomende. Uiteindelijk kan bloedarmoede ontstaan. Een tekort kan serieuze gevolgen hebben, zoals een te laag geboortegewicht of te veel bloedverlies bij de bevalling. Voedingsonderzoeker Hans Verhoef van de Wageningen Universiteit: ‘In Nederland is dat vrijwel nooit meer levensbedreigend dankzij goede bloedtransfusies, maar in landen met minder goede zorg loopt het geregeld fataal af.’
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoorden we, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Nu gebundeld in een boek: Beter Leven: lifehacks volgens de wetenschap.
IJzergebrek is een van de meestvoorkomende voedingsstoftekorten wereldwijd; de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) schat dat 1,2 miljard mensen ermee te maken hebben. In Nederland ontbreken harde cijfers, maar volgens Dorine Swinkels, arts en hoogleraar experimentele klinische chemie aan het Radboud UMC Expertisecentrum voor IJzerstofwisselingsziekten en de Sanquin-bloedbank, kampt grofweg een op de zes van de menstruerende en zwangere vrouwen met een tekort. Ook ‘groeiende personen’ zoals kinderen en tieners zijn kwetsbaar, zegt Swinkels. ‘Voor de aanmaak van nieuwe cellen is ijzer nodig. Tienermeisjes die snel groeien, selectief eten en beginnen te menstrueren lopen meer risico op ijzergebrek.’
Dat ijzertekort relatief vaak voorkomt bij vrouwen komt door menstruatie. ‘Je verliest bloed en dus ijzer, dat je via voeding moet aanvullen’, zegt Verhoef. Dat is lastiger dan gedacht, mede door het verschil tussen heemijzer uit dierlijke producten en non-heemijzer uit planten. ‘Heemijzer wordt beter opgenomen. Wie vegetarisch eet én menstrueert, loopt een groter risico’, aldus Verhoef. ‘We zijn daarnaast meer graanproducten gaan eten, terwijl stoffen in graanproducten de opname van ijzer juist remmen.’
Zeker bij veel bloedverlies bij de menstruatie is goede voeding alleen niet altijd voldoende om de ijzervoorraad op peil te houden, zegt Verhoef. Het probleem wordt volgens hem structureel onderschat. ‘Er wordt weinig gesproken over menstruatie, waardoor vrouwen niet goed weten wat normaal is en weinig vergelijkingsmateriaal hebben.’ Ook in het onderzoeksveld is er een hiaat, zegt Verhoef. ‘Bloedverlies is lastig te meten en veel richtlijnen zijn nog gebaseerd op oude studies.’
Klachten worden bovendien vaak genormaliseerd. Verhoef: ‘Vrouwen leven vaak met het idee dat pijn en vermoeidheid erbij horen. Ze stappen niet snel met vage klachten naar de huisarts, en ook als ze die stap gezet hebben, worden ze niet altijd gezien en worden klachten afgedaan als drukte of stress.’ Dit beaamt Winsemius: ‘Ik merkte dat het niet echt serieus genomen wordt. Zelfs wanneer metingen een lage Hb of ferritine geven, wordt het al snel ‘goed genoeg’ gevonden. Terwijl het per persoon verschillend is waar je lichaam het ijzertekort vandaan haalt en dus wat voor klachten het kan geven.’
Het vaststellen van een ijzertekort is soms lastig omdat de klachten vaak vaag zijn. Artsen kijken soms alleen naar bloedarmoede. ‘Een uitslag die binnen de normale waarden valt, zegt echter niet alles: wat voor de gemiddelde bevolking normaal is, kan voor een specifiek individu toch te laag zijn’, zegt Swinkels. Het hb daalt pas als de reservevoorraad ijzer in het lichaam bijna op is. Daarom is het belangrijk om ook de ijzervoorraad zelf (de ferritine) te meten. Swinkels: ‘Toch blijft het een uitdaging, omdat meetmethoden per laboratorium verschillen en het nog niet precies duidelijk is hoeveel reservevoorraad iemand persoonlijk nodig heeft of dat dit verschilt tussen mannen en vrouwen.’
Zelftests bieden volgens Swinkels weinig houvast. ‘De uitslagen zijn lastig te interpreteren. Alleen een duidelijk te lage waarde zegt echt iets en dan moet je alsnog naar de huisarts.’
Als een tekort is vastgesteld, zijn ijzertabletten op recept vaak voldoende. ‘De supplementen van de drogist bevatten te weinig ijzer’, zegt Swinkels. Aan het andere uiterste zijn er infusen, maar deze zijn niet zonder risico. ‘Te veel ijzer kan zich opstapelen en op termijn orgaanschade veroorzaken en bij frequente infusen ontstaat soms ook botverweking die we nog niet helemaal goed begrijpen’, waarschuwt ze. Opvallend is dat minder vaak slikken de opname van ijzer in de darm juist verbetert. ‘Uit recent onderzoek blijkt dat om de dag suppleren met één tablet effectiever is en minder bijwerkingen geeft’, vult Verhoef aan.
De kern van het probleem is volgens beide experts bewustwording. ‘Het begint bij vrouwen zelf’, zegt Verhoef. ‘Wat als normaal wordt gezien, is dat misschien niet.’ Swinkels adviseert alert te zijn op veranderingen. ‘Een ijzertekort ontstaat geleidelijk. Vergelijk jezelf niet met gisteren, maar met drie maanden geleden. Kon je toen meer dan nu? Als je die energieke versie van jezelf kwijt bent, is het tijd om niet langer te bagatelliseren, maar te meten.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant