Onderwijs Nederland moet ongelijk beleid voeren om het onderwijs in Caribisch Nederland te verbeteren, zegt de Onderwijsraad in een lijvig en kritisch rapport. „Onze afdronk is dat er te weinig structureel verbeterd is de afgelopen vijftien jaar. Dat moet echt beter.”
Publiek juicht, in 2023, voor koning Willem-Alexander, koningin Máxima en prinses Amalia bij aankomst in St. Johns, waar in het Expertise Center Education Saba kwetsbare scholieren worden ondersteund.
Nederland slaagt er niet in om goed onderwijs te garanderen op Bonaire, Saba en Sint Eustatius. Vijftien jaar na de staatskundige hervorming is het recht op goed onderwijs op de eilanden nog altijd niet verzekerd. Het voor Europees Nederland ontworpen onderwijssysteem sluit onvoldoende aan op de totaal andere werkelijkheid op de eilanden.
Het is de harde conclusie die opdoemt uit een lijvig rapport dat de Onderwijsraad deze maandag publiceert, een ‘stand van educatief Nederland’, dit jaar geheel gewijd aan Caribisch Nederland.
Volgens de raad is het probleem structureel. De eilanden zijn klein, liggen ver van Den Haag, hebben beperkte voorzieningen en kennen een andere sociale en taalkundige context. Daardoor lopen scholen tegen grenzen en problemen aan die ze zelf niet kunnen oplossen.
„We hebben goed gekeken naar de verschillen die tussen de Caribische eilanden bestaan”, zegt Louise Elffers, voorzitter van de Onderwijsraad, die zelf naar het gebied reisde. „Onze overkoepelende boodschap aan het ministerie is: houd de situatie op de eilanden goed in het vizier, kijk goed naar wat ze daar ter plekke nodig hebben, in plaats van alles gelijk te willen trekken. Dat is te lang niet gebeurd.”
De Onderwijsraad keek specifiek naar de BES-eilanden Bonaire (26.552 inwoners, negen basisscholen, een middelbare school), Sint Eustatius (3.270 inwoners, vier basisscholen, een middelbare school) en Saba (2.158 inwoners, een basisschool, een middelbare school), die sinds 10 oktober 2010 (10-10-10) bijzondere gemeenten van Nederland zijn. Op het gebied van onderwijs betekent dit dat het onderwijs onderdeel is geworden van het Nederlandse onderwijssysteem, dat valt onder de verantwoordelijkheid van de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OC&W).
De andere drie eilanden in het Caribische deel van het koninkrijk, de CAS-eilanden Curaçao, Aruba en Sint Maarten, zijn zelfstandige landen binnen het koninkrijk en zijn zelf verantwoordelijk voor hun onderwijs.
„Vijftien jaar lijkt lang, maar is ook nog kort”, zegt Elffers. „Voor die transitie voldeed bijna geen enkele school op de eilanden aan de basiskwaliteitsnormen van de onderwijsinspectie. Nu voldoen ze bijna allemaal, er zijn dus al enorme stappen gezet.” Tegelijkertijd, zegt ze, lag de focus in die jaren vooral op het oplossen van de meest urgente problemen, terwijl een bredere blik op het hele onderwijssysteem ontbrak.
Dat heeft de Onderwijsraad nu wel gedaan, op verzoek van de minister van OC&W. De raad signaleert drie belangrijke punten. Het eerste is dat leerlingen op de BES-eilanden onvoldoende worden voorbereid op hun verschillende toekomstpaden. Omdat vervolgonderwijs en werk maar beperkt mogelijk zijn op de eilanden, trekken veel jongeren weg, om te studeren of werken in de regio of in Europees Nederland. Daarvoor hebben ze talenkennis nodig, van Nederlands, Engels en op Bonaire van het Papiamentu, dat niet altijd goed op orde is. Daarnaast moeten de opleidingen beter aansluiten op vervolgonderwijs en is er meer geld nodig, aldus de raad.
Ook kunnen scholen op de BES-eilanden niet goed omgaan met de groeiende diversiteit en ondersteuningsbehoeften van leerlingen, door een gebrek aan geschoold onderwijspersoneel, aan kennis en aan passende financiering. Zo hebben kinderen die in armoede opgroeien passende ondersteuning nodig, net als kinderen met een vorm van autisme. Op Sint Eustatius heeft nu ongeveer de helft van het aantal leerlingen extra ondersteuning nodig.
Tot slot hebben onderwijsbesturen te weinig mogelijkheden en ondersteuning vanuit het Rijk om aan hun verantwoordelijkheden te kunnen voldoen, omdat het ontbreekt aan de juiste infrastructuur en begeleiding.
De kleinschaligheid waar de eilanden mee te maken hebben komt vaak naar voren als knelpunt. Elffers: „Kijk naar onderwijsbesturen. In Europees Nederland zijn die steeds groter geworden, ontstaan uit fusies, vanwege de schaalvoordelen. Daarmee kunnen ze bijvoorbeeld gezamenlijk hun juridische en financiële zaken regelen, net zoals hun personeelsbeleid. Op de eilanden lukt dat niet, daar zijn het individuele scholen en een paar mensen die al die taken moeten uitvoeren, waarbij kwaliteit afhangt van individuen. Dat is gewoon een veel te grote opgave voor ze.”
Dus moet Den Haag bijspringen, zegt de Onderwijsraad. „Bijvoorbeeld door onderwijsbestuurders met lokale worteling op te leiden”, zegt Elffers. „Nu worden bestuurders regelmatig uit Europees Nederland gehaald. Dat heeft voordelen, want ze kennen de Haagse context goed en weten alles van beleid, maar ze hebben minder kennis van de eilandelijke context. En ze zijn er vaak ook maar tijdelijk.”
Ook moet het ministerie beter kijken naar wat mensen lokaal nodig hebben. „Het aanbod van nascholing in Caribisch Nederland is heel beperkt”, zegt Elffers. „Een docent vertelde dat ze daarom om drie uur ’s nachts online deelnam aan een cursus, omdat die om negen uur ’s ochtends Nederlandse tijd begon. Dat is begrijpelijk – je kunt niet verwachten dat trainers voortdurend in- en uitvliegen – maar ideaal is het niet natuurlijk. De docent moest vervolgens een paar uur later zelf ook weer voor de klas staan.”
Dat Europees Nederland niet altijd goed afstemt op het Caribische deel van het koninkrijk, een erfenis uit het koloniale verleden waarin Nederland meer kwam halen dan brengen in het gebied, speelt breder dan alleen in het onderwijs. Recent oordeelde de rechter in een klimaatzaak die Greenpeace samen met inwoners van Bonaire aanspande tegen de staat dat Nederland inwoners van Bonaire als tweederangsburgers behandelt. „Dat hoorden wij ook vaak terug”, zegt Elffers. „Tegelijk houden veel mensen ook vast aan de mogelijkheden die de band met Nederland biedt, waardoor ze bijvoorbeeld makkelijk in Europa kunnen studeren.”
Om het onderwijs in Caribisch Nederland te verbeteren, moet Nederland ongelijk beleid – maatwerk voor de scholen op het Caribische deel – voeren, zegt de Onderwijsraad. De Grondwet staat dit toe. „Onze afdronk is dat er te weinig structureel verbeterd is de afgelopen vijftien jaar”, zegt Elffers. „Dat moet echt beter.”