Om seksueel geweld tegen te gaan, moeten we kritisch naar de gehele patriarchale samenleving kijken, betoogt de Amerikaanse schrijver Jackson Katz. ‘Het per individu willen oplossen, is naïef. Racisme bestrijd je ook niet door per racist te kijken wat misging in zijn leven.’
is politie- en justitieverslaggever van de Volkskrant en schrijft veel over huiselijk geweld en seksueel misbruik
‘Waarom gaat ze niet bij hem weg?’ Dat is de vraag die omstanders het meest stellen als er sprake is van huiselijk geweld in een relatie, zegt de Amerikaanse schrijver en expert Jackson Katz. ‘Maar dat is de verkeerde vraag. Veel beter is: waarom blijft hij haar slaan?’
Het illustreert volgens hem het punt dat de meeste mensen zich concentreren op het slachtoffer, in plaats van op de dader. Dat is begrijpelijk, maar zo pak je huiselijk en seksueel geweld niet structureel aan: ‘Traditioneel worden deze misdrijven gezien als een vrouwenprobleem, omdat de slachtoffers vooral vrouwen zijn. Maar het merendeel van de plegers is man. Daarom zeg ik: dit is een mannenprobleem. Daar ligt de oplossing: betrek mannen bij de strijd tegen geweld tegen vrouwen. Daar ben ik al meer dan dertig jaar mee bezig, zo concreet mogelijk.’
De 65-jarige Katz doet zijn verhaal in de lobby van een hotel in het centrum van Amsterdam. Hij is een gedreven spraakwaterval, die soms halverwege een zin een zijpad inslaat en dan een tijdje later grijnzend zegt: ‘Wat was je vraag ook alweer?’
Katz, die filosofie en vrouwenstudies (tegenwoordig genderstudies) heeft gestudeerd, reist al decennialang de wereld over. Als expert op het gebied van geweld tegen vrouwen gaf hij eerder toespraken op plekken als Zuid-Afrika, India, Hongkong, Australië en Nederland, waar hij recentelijk te gast was in het Amsterdamse debatcentrum De Balie.
Hij komt in november voor de tweede keer naar Amsterdam, als gastspreker op een congres over huiselijk geweld. Dan zal ook de Nederlandse vertaling worden gepubliceerd van zijn derde boek, over geweld tegen vrouwen door mannen en hoe mannen daar iets tegen kunnen doen: Every Man – Why Violence Against Women is a Men’s Issue, and How You Can Make a Difference.
Aanleiding voor het boek was de moord op de Britse Sarah Everard, een 33-jarige marketingmanager. Vijf jaar geleden ontvoerde een politieagent Everard, terwijl ze naar huis liep. Het leidde, vooral in Groot-Brittannië, tot een maatschappelijk debat over onveiligheid en ongelijke verhoudingen.
Op sociale media ging in die tijd een filmpje viral van een oude workshop in Amerika: ‘Sexual Assault in the Daily Routine’, bedacht door Jackson Katz. Daarin vraagt hij wat mannen en vrouwen zoal doen om te voorkomen dat ze slachtoffer worden van seksueel geweld.
‘Niets’, was het antwoord van bijna alle mannen in de zaal, terwijl vrouwen een trits voorzorgsmaatregelen opsomden: oogcontact vermijden of juist maken, afstand houden van anderen of juist in de buurt blijven van een ogenschijnlijk ‘veilig’ groepje, doen alsof je belt, enzovoort. Voor de meeste vrouwelijke kijkers was het pijnlijk herkenbaar, voor een flink aantal mannen een eyeopener.
Katz is een van de grondleggers van de bystander approach (omstanders-aanpak) voor huiselijk- en seksueel geweld. Die is geïnspireerd op de bestrijding van pesten op scholen, en nadrukkelijk gericht op omstanders: klasgenoten moeten pesters duidelijk maken dat hun gedrag niet cool is.
‘Ik ben 33 jaar geleden begonnen met een mentorprogramma in de universitaire sportwereld. In Europa stellen universiteitssporten weinig voor, weet ik, maar in Amerika trekken die veel publiek. Wie in zo’n team zit, heeft status en – als het goed is – zelfvertrouwen.
‘Mijn idee was: we vallen mannen niet aan omdat ze een man zijn, maar nodigen hen uit om anderen aan te spreken op ongepast gedrag. Als mannelijke sporters bereid zijn om dat te doen, kan dat de drempel voor anderen verlagen.
‘Onze aanpak sloeg aan en werd steeds verder uitgerold. Eerst naar middelbare scholen, toen naar het Amerikaanse leger, professionele sportclubs en andere landen, zoals Schotland, Ierland, Zweden en Australië.’
In Nederland komen de ideeën van Katz terug in de publiekscampagne ‘Man, zeg er wat van!’ De overheid probeert via onder meer een reclamefilmpje mannen te motiveren om elkaar aan te spreken op ongepast of seksueel overschrijdend gedrag tegen vrouwen.
De campagne werd vorig jaar september gelanceerd, een maand na de moord op de 17-jarige Lisa uit Abcoude. De moord leidde tot demonstraties en de crowdfundingscampagne ‘Wij eisen de nacht op’, waarvoor ruim een half miljoen euro werd ingezameld.
Uit onderzoek van Ipsos I&O bleek in die tijd dat bijna twee derde van de mannen die getuige waren van seksueel grensoverschrijdend gedrag van een man in hun eigen kring, iets daarvan wilde zeggen, maar dat uiteindelijk niet deed. Ze vroegen zich af of de aanleiding ernstig genoeg was, twijfelden hoe ze moesten ingrijpen of waren bang om de sfeer te bederven. En dat terwijl driekwart van deze mannen zei het geen probleem te vinden als vrienden of collega’s hen in zo’n geval zouden aanspreken.
Katz staat achter de Nederlandse campagne en put hoop uit het feit dat zoveel mannen openstaan voor aanmerkingen op hun gedrag. ‘Ik herken dat ook uit trainingen die ik geef: veel mannen voelen ongemak in zo’n situatie, maar ze houden vaak hun mond.
‘Dat komt doordat ze, al dan niet bewust, een kosten-batenanalyse maken. Er is in essentie maar één beloning: het gevoel dat je het juiste hebt gedaan. Daar staan tal van risico’s tegenover, zoals geïrriteerde reacties, de angst je plek in de groep te verliezen of het mikpunt te worden van grappen en de angst dat anderen je woke, hypocriet of een watje zullen noemen.’
Een veelgehoorde reactie op uw verhaal is: niet alle mannen slaan of verkrachten vrouwen.
‘Een heel hoofdstuk gaat over de vele manieren waarop mannen in de verdediging schieten. Wanneer ze zeggen dat ze zelf zoiets nooit hebben gedaan en zullen doen, is mijn antwoord: heel goed, maar dat is niet genoeg. Ik wil dat ze beseffen dat te veel vrouwen het slachtoffer worden van geweld door mannen. Dat ze denken: ik ben ook een man, ik heb de verantwoordelijkheid om er iets tegen te doen.
‘Let wel: dat is niet hetzelfde als je schuldig voelen dat je een man bent. Dat zou idioot zijn. Je moet er alleen bewust van zijn dat je allerlei privileges hebt – ik ook, als witte, heteroseksuele man – en dat je verplicht bent om die te gebruiken voor het goede.’
Zijn vrouwen niet prima in staat deze strijd zelf te voeren?
‘Waarom zouden vrouwen de last alleen moeten dragen? Dat doen ze al zo lang. Sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw hebben vrouwelijke leiders de wereld fundamenteel veranderd, met hun strijd voor gelijke rechten en tegen huiselijk en seksueel geweld. Daardoor kunnen slachtoffers nu terecht in opvanghuizen, is er meer aandacht voor grensoverschrijdend gedrag en is verkrachting binnen het huwelijk inmiddels strafbaar (in Nederland sinds 1991, red.).
‘Natuurlijk zijn deze vrouwen ook geholpen door ‘goede mannen’, maar de meeste mannelijke leiders zijn oorverdovend stil, al decennialang. Zij spreken zich uit over van alles, maar als het gaat over iets als gelijke rechten, beginnen ze te hakkelen of geven ze het woord aan een vrouw.
‘Dat moet veranderen, want geweld van mannen tegen vrouwen is een van de grootste problemen van de mensheid, in al zijn vormen: seksueel geweld, huiselijk geweld, seksuele intimidatie op de werkplek, op straat, school, seksuele uitbuiting van vrouwen en meisjes. En het gebeurt overal: in steden, op het platteland, in arme en rijke landen.’
Met veel interesse volgde Katz de grote verkrachtingszaak in Frankrijk, uit 2024, tegen de man van Gisèle Pelicot en vijftig anderen. Media beklemtoonden hoe ‘gewoon’ de verdachten waren: een journalist, een brandweerman, medewerkers van een transportbedrijf.
Katz hoopt dat de zaak duidelijk maakt dat plegers van zulke misdrijven tegen vrouwen geen monsters zijn – uitzonderingen daargelaten: ‘De gemiddelde man stelt zichzelf gerust met gedachten als: ik ben anders, ik ben geen monster. Dat kan zo zijn, maar van hulpverleners hoor ik dat de meeste plegers van seksueel en huiselijk geweld schrikbarend gewoon zijn.’
Wat zegt dat volgens u?
‘Dat we te maken hebben met een sociaal probleem dat diep geworteld is in onze patriarchale samenleving. Zeker in Amerika, maar ook in andere landen, inclusief Europa. Een samenspel van factoren leidt ertoe dat sommige jongens, die volgens mij net zo onschuldig en liefdevol worden geboren als meisjes, uitgroeien tot boze mannen die menen dat ze recht hebben op seks en zich dwingend of zelfs gewelddadig gedragen.
‘Er zijn mensen die zeggen: testosteron is de oorzaak. Dat is te simpel. Anderen zoeken naar individuele verklaringen. Is een pleger vroeger zelf mishandeld of misbruikt? Heeft hij mentale problemen, drinkt hij te veel? Dat kan een rol spelen, natuurlijk. Maar het is naïef om te denken dat je dit probleem oplost door van het ene individu naar het andere te rennen. Het is net als met racisme, dat ga je ook niet bestrijden door per racist te kijken naar wat er is misgegaan in zijn leven.’
Wat volgens Katz een grote rol speelt, is het heersende beeld van mannelijkheid. In De Balie vertoonde hij een fragment uit een van zijn educatieve films, uit 2014: Tough Guise II: Violence, Manhood & American Culture. Daarin is te zien hoe ‘echte mannen’ worden afgebeeld in Amerikaanse films en series. Hun wapens en spierballen worden steeds groter, in de loop der jaren, maar verder verandert er weinig: ‘echte mannen’ hebben situaties onder controle en gebruiken kracht of geweld om te krijgen wat ze willen, inclusief vrouwen.
Dat beeld van mannelijkheid is ook dominant op pornosites. Alleen al op PornHub, een site die dagelijks meer dan honderd miljoen bezoekers trekt, staan volgens Katz tienduizend filmpjes waarin iemands keel wordt dichtgeknepen – doorgaans die van een vrouw, door een man. Waar dit in het echte leven toe kan leiden, stelt hij, bleek in 2019 uit een BBC-onderzoek: een derde van de vrouwen onder de 40 jaar zei tegen haar wil te zijn geslagen, bespuugd of in de keel geknepen, tijdens seks met wederzijdse instemming.
‘Dit is aangeleerd gedrag’, zegt Katz. ‘Porno is voor veel jonge mannen de belangrijkste vorm van seksuele voorlichting, in sommige gevallen de enige. Dat maakt het voorstelbaar dat ze daardoor ook denken dat vrouwen die ‘nee’ zeggen eigenlijk ‘ja’ of ‘misschien’ bedoelen.
In dat verband noemt hij de ‘piramide van geweld’, die ook na de dood van Lisa geregeld werd aangehaald. Het is een model dat gebaseerd is op wetenschappelijke theorieën over het verband tussen ongepast gedrag – zoals seksisme – en seksueel geweld. Onderaan de piramide staat onder meer het naroepen van vrouwen op straat, ‘kleedkamerpraat’ en slutshaming: vrouwen een slet noemen op grond van hun aantal bedpartners of kledingstijl.
Dergelijk gedrag normaliseert, volgens experts, het reduceren van vrouwen tot hun uiterlijk en het overschrijden van hun grenzen. Dit kan een voedingsbodem creëren voor het bagatelliseren of plegen van seksueel geweld tegen vrouwen – de bovenkant van de piramide.
Wat daar volgens Katz ook aan bijdraagt is de manosphere, waarin influencers jonge mannen wijsmaken dat zij het slachtoffer zijn van doorgeschoten emancipatie, dat ze hun vriendin niet langer over hen heen moeten laten lopen, dat ze fysiek sterker moeten worden en de controle moeten terugpakken.
‘It takes a village to raise a child’ is een bekend spreekwoord: kinderen worden niet alleen opgevoed door ouders of verzorgers, ze nemen ook normen en waarden over van allerlei anderen in hun omgeving. Daarom zeg ik: it also takes a village to raise a rapist. Miljoenen mannen dragen ieder op hun eigen manier bij aan hoe we met z’n allen kijken naar mannelijkheid en vrouwen. Bijvoorbeeld door te zwijgen als een andere man zich ongepast gedraagt, of in te grijpen.’
Influencers in de manosphere wijzen er in reactie op het verhaal van Katz en anderen vaak op dat veel slachtoffers van geweld óók mannen zijn, en sommige plegers vrouwen. Soms noemen ze ook cijfers. Cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) maken bijvoorbeeld duidelijk dat 87 procent van de slachtoffers van vuurwapengeweld in Nederland in 2024 een man was. Dat geldt ook voor het merendeel van de slachtoffers van mishandeling en een substantiële minderheid van het aantal slachtoffers van fysiek of psychisch huiselijk geweld.
‘Dat er ook een flink aantal mannen slachtoffer wordt van geweld, soms gepleegd door vrouwen, is natuurlijk verkeerd en onacceptabel’, zegt Katz. ‘Maar dat mag de aandacht niet afleiden van de kern van het probleem: het overgrote deel van de geweldsmisdrijven wordt gepleegd door een man. 99 procent van de verkrachters in Amerika is man! Hetzelfde systeem dat geweld tegen vrouwen produceert, leidt ook tot geweld van mannen tegen mannen.’
Als mannelijk geweld tegen vrouwen zo diepgeworteld is, hoe verander je dat dan, behalve door anderen aan te spreken?
‘Het begint ermee dat je aandacht besteedt aan het verband tussen het heersende beeld van een ‘echte man’ en geweld. Ga de discussie aan over ons beeld van mannelijkheid, en over traditionele normen en waarden over vrouwen. Op scholen, bij sportclubs, in de media, het leger, de kerk.
‘Wat de strijd extra moeilijk maakt, zeker bij mij in Amerika, is de herverkiezing van Donald Trump, die flink bezuinigt op de aanpak van huiselijk geweld en verkrachting. We worden jaren teruggeworpen, tot mijn verdriet.
‘En welke boodschap geven we aan jonge mannen, als iemand tot twee keer toe president wordt, terwijl hij vaak vrouwonvriendelijke uitspraken doet en meermaals in verband is gebracht met seksueel misbruik van vrouwen? In een civiele zaak is hij zelfs veroordeeld voor seksueel geweld en smaad tegen schrijver Jean Carroll.’
Donald Trump moest Carroll 5 miljoen dollar betalen en later nog eens 83 miljoen.
Ziet u ondanks alles ook positieve ontwikkelingen?
‘Jawel. Steeds meer mannen maken zich druk over deze onderwerpen, daar ben ik van overtuigd. Ze moeten alleen vaker de moed vinden om de volgende stap te zetten en zich uit te spreken.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant