De Iran-oorlog zou weleens het ‘Suez-moment’ kunnen zijn dat de Amerikaanse hegemonie in de wereld beëindigt. Wat de zelfbenoemde dealmaker ook beweert, Donald Trumps ‘roofhegemonie’ verkwanselt de bondgenootschappen. Dit machtsverlies helpt China.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking. Hij woont in Berlijn.
‘Ik ben Trump zat’, zei de Britse premier Keir Starmer donderdag. Vorig jaar deed hij er nog alles aan om de Amerikaanse president gunstig te stemmen. Hij gaf hem een handgeschreven brief van koning Charles en benoemde zijn corrupte partijgenoot Peter Mandelson tot ambassadeur in Washington, omdat hij zo goed met Trump kon opschieten.
Maar wat kreeg hij ervoor terug? Trump begon een oorlog tegen Iran, waardoor de energierekening voor Britse huishoudens omhoogschoot. Starmer vergeleek hem zelfs met de Russische president Vladimir Poetin, wiens oorlog tegen Oekraïne ook al tot stijgende energieprijzen had geleid.
En op bescherming door de Verenigde Staten hoeven de Britten ook al niet meer te rekenen. Deze week zaaide Trump opnieuw twijfel over het voortbestaan van de Navo. Zelfs secretaris-generaal Mark Rutte moest toegeven dat er ‘spanningen’ zijn.
Trumps oorlog tegen Iran lijkt op een fiasco uit te lopen. Hij staat vrijwel met lege handen na ruim vijf weken verwoesting, voor minstens 1 miljard dollar per dag. De Straat van Hormuz gaat – misschien – weer open, maar dat is slechts een oplossing voor een probleem dat hij zelf heeft veroorzaakt. Ondanks de gigantische militaire overmacht van de VS en Israël zitten de Iraanse machthebbers nog altijd stevig in het zadel, met een flinke hoeveelheid verrijkt uranium waarmee ze op termijn een kernbom kunnen ontwikkelen.
Om de investeerder Warren Buffet te parafraseren: toen het water zakte, bleek Donald Trump geen zwembroek te dragen.
Luidt Iran het einde van de Amerikaanse hegemonie in? Beleeft Trump hier zijn ‘Suez-moment’, zoals ook The New York Times zich afvroeg. In 1956 vielen Groot-Brittannië en Frankrijk, met hulp van Israël, Egypte aan om de macht over het Suezkanaal terug te krijgen. Onder zware Amerikaanse druk moesten zij zich terugtrekken. Vóór Suez waanden ze zich nog een koloniale wereldmacht, na Suez waren ze als kleuters in een hoek gezet door de nieuwe meester van de aarde, de VS. Zo is ‘Suez’ een uitdrukking geworden voor een gebeurtenis die laat zien hoe zwak de schijnbare machthebbers zijn geworden.
Zal er ook voor Trump een voor en na Iran zijn? Het is nog te vroeg om de balans op te maken. Er ligt slechts een wankel bestand en het echte diplomatieke werk moet nog worden gedaan. Bovendien is een pijnlijke nederlaag tegen een zwakkere tegenstander allerminst een nieuwe ervaring. In Vietnam, Afghanistan en Irak bleek de enorme Amerikaanse vuurkracht evenmin een overwinning te kunnen forceren.
Toch zijn er belangrijke verschillen met voorgaande perioden. Ten eerste is de macht van de VS zichtbaar afgenomen, vooral door de opkomst van China. Ten tweede wordt de positie van de VS in de wereld ondermijnd door het optreden van Donald Trump, die zo incompetent en onbetrouwbaar is dat de Amerikanen een groot deel van de wereld van zich vervreemden.
In het tijdschrift Foreign Affairs noemt de Amerikaanse politicoloog Stephen Walt de VS onder Trump een predatory hegemon, een ‘roofhegemonie’. ‘Hun centrale doel is het afdwingen van concessies, geld en vertoon van respect, zowel van bondgenoten als van tegenstanders’, aldus Walt. Soms lijkt de terminologie over Trump rechtstreeks uit The Godfather te komen. Omdat Amerika zo machtig is, valt hiermee op korte termijn winst te behalen, meent Walt, maar op langere termijn zal deze politiek de positie van de VS schaden. De roofhegemonie zet kwaad bloed en andere landen gaan op zoek naar manieren om zich minder afhankelijk te maken van de VS, onder meer op het gebied van technologie, energie en defensie.
Trump begon een oorlog terwijl hij altijd campagne heeft gevoerd tegen de forever wars in Afghanistan en Irak. In zijn populistisch nationalisme zit een tegenstrijdigheid. Hij beloofde zich te onthouden van buitenlandse avonturen om zich op de ‘gewone’ Amerikanen te richten, maar tegelijkertijd wil hij laten zien hoe groot, geweldig en machtig de Verenigde Staten zijn. De macht van de VS straalt immers af op Donald Trump zelf.
Zijn leven lang speelt hij hoog spel. Hij kwam overal mee weg en bleef maar stijgen. De koning van de New Yorkse vastgoedwereld werd de koning van Amerika. Er is maar een tree hoger: koning van de wereld. Daarom richtte hij de Board of Peace op, zijn eigen Verenigde Naties, met zichzelf als voorzitter voor het leven.
Hij bleef gokken, nu op mondiale schaal. De aanval op Iran werd voorgesteld door Israël, zo schreef The New York Times in een reconstructie. Waarschijnlijk maakten de Israëliërs handig gebruik van Trumps narcisme. Eeuwige roem leek in het verschiet te liggen als hij zou afrekenen met de ayatollahs, iets wat zijn voorgangers in 47 jaar niet was gelukt. Over de Straat van Hormuz maakte hij zich geen zorgen. Israël zei immers dat het regime allang zou hebben gecapituleerd voordat het aan een blokkade zou toekomen.
In de vergadering waarin werd beslist over de oorlog was vicepremier JD Vance tegen. Minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio had zijn twijfels. Toch volgden ze uiteindelijk Trump. ‘Iedereen voegde zich naar de instincten van de president. Ze hadden gezien dat hij gedurfde beslissingen nam, onvoorstelbare risico’s aanging en op de een of andere manier altijd als winnaar uit de strijd kwam. Niemand hield hem nu tegen’, aldus The New York Times.
In het verleden voerden de Amerikanen oorlog in een politiek kader, zoals de strijd tegen het communisme of het terrorisme. Ze erkenden het belang van een internationale rechtsorde, hoewel ze zich daar lang niet altijd aan hielden. Voor de oorlog tegen Irak probeerden ze de instemming van de Veiligheidsraad te krijgen, weliswaar met leugenachtige informatie, maar ze lieten zien dat ze nog altijd waarde hechtten aan internationale instituties.
Onder Donald Trump is zulke diplomatie in feite afgeschaft. Hij trekt zich niets aan van het recht, de internationale orde of bondgenootschappen. Trump kent maar een kader: zichzelf.
Dat maakt de VS een grillige en onbetrouwbare factor. Trump acht zich niet gebonden aan zijn woord, laat staan aan afspraken die zijn voorgangers maakten. Hij behoudt zich het recht voor om dagelijks van mening te veranderen, ongeacht de belangen van bondgenoten en partners. Daardoor wordt het vrijwel onmogelijk om zaken met de VS te doen.
De Europeanen verhoogden hun defensiebudget met 5 procent en probeerden Trump op alle mogelijke manieren in de watten te leggen. In ruil daarvoor legde hij ze een forse importheffing op, dreigde hij Groenland te annexeren en ondermijnde hij de geloofwaardigheid van de Navo. Zonder enig overleg begon hij een oorlog die zijn bondgenoten met een energiecrisis opzadelde. Toen Iran de Straat van Hormuz blokkeerde, probeerde hij ze met chantage tot deelname aan de oorlog te dwingen, om de rotzooi op te ruimen die hij zelf had gemaakt.
De Trump-schok is het grootst bij de bondgenoten die Amerika als een broeder in democratie beschouwden. Voor het mondiale Zuiden is de verandering minder groot. Zij waren gewend aan een Amerika – en een Westen – dat de internationale rechtsorde gemakkelijk opzijzette als zijn eigen belangen daarmee waren gediend. De VS predikten de democratie, maar in de strijd tegen het communisme hielpen ze wrede dictators aan de macht, van Pinochet in Chili tot Mobutu in Zaïre. Voor de Palestijnen heeft het internationaal recht überhaupt nooit gegolden. De Amerikanen bleven Israël steunen, hoezeer het land zich ook misdroeg.
Trump vond nieuwe gelijkgestemden, niet onder zijn traditionele bondgenoten, maar in het mondiale Zuiden. Autocratische heersers, zoals de Saudische kroonprins Mohammed bin Salman, streven eveneens naar transactionele betrekkingen. Zij hebben liever een Donald Trump die je met een deal naar je hand kunt zetten dan een Joe Biden die je trakteert op een vermoeiende, in hun ogen hypocriete preek over mensenrechten.
Maar in de Iran-oorlog maakten ook de autocratische Golfstaten kennis met de onbetrouwbaarheid van Trump. Qatar deed de president een vliegtuig van 400 miljoen dollar cadeau, Saudi-Arabië investeerde 2 miljard dollar in het investeringsfonds van Trumps schoonzoon Jared Kushner, de Verenigde Arabische Emiraten staken 500 miljoen dollar in het cryptobedrijf van de families Trump en Witkoff. Ze maanden Trump tot voorzichtigheid tegenover Iran, maar Trump koos voor Israël en begon een oorlog die de Golfstaten in de vuurlinie plaatste.
De roofhegemonie is een uitermate kortzichtige strategie, schrijft politicoloog Stephen Walt in Foreign Affairs. Omdat Amerika militair en economisch zo machtig is, kan het andere landen chanteren. Europa boog voor Trump omdat het de Amerikanen nodig heeft voor bescherming, voor zichzelf en Oekraïne.
Maar Trump is zijn leverage, zijn drukmiddelen, in snel tempo aan het verspelen omdat hij zo onbetrouwbaar is. Wie gelooft nog dat hij de Europeanen echt te hulp zal schieten als ze in oorlog met Rusland komen? Maffiabaas Don Corleone uit The Godfather bood zijn clientèle in elk geval bescherming, in ruil voor geld en eerbetoon. Bij Trump weet je niet of je iets terugkrijgt.
‘Er is nog nooit een tijd geweest waarin de VS zo werden gewantrouwd, zowel door traditionele vrienden als door rivalen’, schreef politicoloog Francis Fukuyama deze week. Trump presenteert zichzelf als een geweldige dealmaker. Maar een succesvolle deal vereist het vertrouwen dat de dealmaker zijn afspraken zal nakomen. ‘Maar wederkerigheid is een deugd die Trump nooit heeft begrepen of uitgeoefend’, aldus Fukuyama.
Trumps maffiamethoden schaden niet alleen het aanzien van Amerika, maar zullen ook snel zijn uitgewerkt. Trump heeft geen strategie. Hij ziet de wereldpolitiek als een reeks losse deals, waarmee hij kan pronken. Hij schept op over de miljarden die hij in de Golf binnenhaalt, maar gooit de Golfstaten even later voor de bus door een roekeloze oorlog tegen Iran te beginnen, omdat hij er zelf beter van denkt te worden.
Op langere termijn is de schade voor de Verenigde Staten nog veel groter, stelt Stephen Walt. Na de Tweede Wereldoorlog bouwden de VS een ongekend netwerk van bondgenoten en partners op. Ze maakten afspraken met geestverwante staten, tot wederzijds voordeel. Natuurlijk wist iedereen dat Amerika de baas was, betoogt Walt, maar de VS behandelden zwakkere staten met respect en probeerden ze niet tot het uiterste af te persen. Het leverde de Amerikanen goodwill op, invloed over de hele wereld en volop mogelijkheden voor het Amerikaanse bedrijfsleven.
Voordat Donald Trump in het Witte Huis zat, lagen de Europeanen geen seconde wakker van hun afhankelijkheid van de VS. De grote Europese markt werd beheerst door Amerikaanse tech- en defensiebedrijven.
Die tijd lijkt nu voorgoed voorbij. Europa probeert zijn eigen industrieën te ontwikkelen, en meer zaken te doen met landen als Canada, de Latijns-Amerikaanse Mercosur-staten of desnoods China. Dat zal langzaam gaan, maar op termijn zullen de Amerikanen terrein verliezen.
Ook daarom is de roofhegemonie gedoemd te mislukken, schrijft Walt. ‘Zij past slecht bij een wereld waarin verschillende grootmachten met elkaar concurreren – vooral een wereld waarin China een economische en militaire gelijke is – omdat multipolariteit andere staten de kans geeft om hun afhankelijkheid van de VS te reduceren.’ Als geen ander zal China profiteren van Trumps onbetrouwbaarheid, omdat het zich kan voordoen als een stabiele en voorspelbare grootmacht.
Trump zag zichzelf als de sterke man die Amerika nodig heeft, de bully die de wereld zijn wil oplegt. Maar toen hij afgelopen zondag de Iraanse leiders ‘crazy bastards’ noemde die de ‘fuckin’ Straat’ moesten heropenen, ontwaarde de wereld de paniek van een incompetente, onbetrouwbare en egomane leider, die geen uitweg meer zag uit de chaos die hij zelf heeft gecreëerd. In die zin is de oorlog inderdaad een ‘Suez-moment’ dat laat zien hoe Amerika zichzelf verzwakt door de kortzichtige roofhegemonie van Donald Trump.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant