Diplomatie Dat het koningspaar en Jetten uitgerekend nu naar Amerika gaan, is puur toeval. Wat begon als diplomatieke ontmoeting van het koningspaar, symboliseert voor Jetten hoe de eerste zeven weken van zijn premierschap door internationale onrust worden getekend. „Het koningshuis is een belangrijk instrument in de diplomatieke gereedschapskist om in politiek gevoelige tijden de relaties juist te verzachten.”
Koning Willem-Alexander en koningin Máxima begroeten president Trump op Paleis Huis Ten Bosch, tijdens de NAVO-top.
Een wankelend bestand in het Midden-Oosten, woedende Truth Social-berichten van Trump over de NAVO, de Straat van Hormuz die open gaat of toch weer niet. Had het bezoek van koning Willem-Alexander, koningin Máxima en premier Rob Jetten aan de Amerikaanse president Trump op een gevoeliger moment kunnen komen? Maandagavond worden het koningspaar en Jetten door Trump op het Witte Huis ontvangen voor een informeel diner. Waar zo’n ontmoeting normaal gesproken de hechte Amerikaans-Nederlandse relatie moet vieren, staat het bezoek nu onvermijdelijk in het teken van de oorlog in Iran en de zoveelste vertrouwenscrisis binnen de NAVO.
Op het ministerie van Algemene Zaken van Jetten werd het nieuws rond Trump de afgelopen dagen van minuut tot minuut gevolgd. Het bezoek aan de VS afzeggen is een diplomatiek paardenmiddel en eigenlijk ondenkbaar, maar als Trump dinsdagavond dreigt „de Iraanse beschaving te vernietigen” slaat de schrik volgens betrokkenen even toe. Dan is er plotseling een wapenstilstand van twee weken, maar stuurt Trump alweer berichten de wereld in dat „DE NAVO ER NOOIT IS ALS WE ZE NODIG HEBBEN”. Anna van Zoest, directeur van de Atlantische Commissie, kan zich het gevoel van een rollercoaster in Den Haag goed voorstellen. „Met de aankondiging van het bestand leek de druk even van de ketel, maar die blijft met de grilligheid van Trump onverminderd hoog.”
Dat het koningspaar en Jetten uitgerekend nu naar Amerika gaan is puur toeval. Willem-Alexander en Máxima hadden al een werkbezoek gepland staan in Pennsylvania en Florida en werden vorig jaar tijdens de NAVO-top in Den Haag door Trump uitgenodigd om naar het Witte Huis te komen, als bedankje omdat de president op Paleis Huis ten Bosch mocht logeren. Jetten zelf noemde het vorige week „een unieke kans” om zo snel na zijn aantreden de Amerikaanse president te ontmoeten.
Naast een kans is een bezoek aan Trump natuurlijk ook een risico; de Amerikaanse president bracht met bepaalde uitspraken al menig regeringsleider in verlegenheid in de Oval Office. Maar omdat het om een informeel bezoek gaat, is er geen officieel persmoment voorzien waar Trump en Jetten samen optreden. Rond Jetten is te horen dat de premier en zijn medewerkers niet zo rouwig zijn om het ontbreken van een gezamenlijk persmoment; de premier staat na afloop wel aanwezige Nederlandse journalisten te woord.
Voor Jetten symboliseert zijn bezoek aan Trump temidden van de Iran-crisis hoe de eerste zeven weken van zijn premierschap door internationale onrust worden getekend. De VS en Israël begonnen vijf dagen na de beëdiging van het nieuwe kabinet hun oorlog tegen Iran, zonder hun Europese bondgenoten in te lichten. Jetten riep in eerste instantie op tot „deëscalatie” maar sprak later ook „begrip” uit voor de aanvallen tegen het Iraanse regime. Voor Europese landen heeft de oorlog potentieel grote economische gevolgen door stijgende olie- en gasprijzen en ook in Nederland klinktde roep om financiële steun aan burgers. Voor Jetten is een snel en daadwerkelijk einde van de oorlog dus van groot belang; de premier zei eerder zijn ontmoeting met Trump te willen gebruiken om „stevig van mening te wisselen” over een aantal onderwerpen.
Jetten heeft volgens Anna van Zoest een „goede uitgangspositie” voor zijn bezoek. „Nederland staat er goed op in Washington. Vorig jaar hebben we indruk op Trump gemaakt als gastheer van de NAVO-top, en Nederland is binnen de NAVO een van de landen die zich netjes richting de 3,5-procentnorm voor defensie-uitgaven bewegen. Daarnaast heeft Nederland de afgelopen jaren relatief veel gedaan in de steun voor Oekraïne, dat telt allemaal mee.” De aanwezigheid van het koningspaar bij het diner met Trump helpt Jetten alleen maar verder, denkt Van Zoest. „Het koningshuis is een belangrijk instrument in de diplomatieke gereedschapskist om in politiek gevoelige tijden de relaties juist te verzachten.”
Een actuele kwestie die rond Iran speelt is een mogelijke militaire missie in de Straat van Hormuz. Nederland toont zich al wekenlang positief over een bijdrage aan zo’n maritieme missie en gaf woensdag nog een verklaring uit met zeven andere – voornamelijk grote – Europese landen, waarin stond dat de landen „zullen bijdragen aan het verzekeren van de vrije doorvaart in de Straat van Hormuz”. Het kabinet „brengt de verschillende mogelijkheden tot militaire bijdrage in kaart”, schreef het vrijdag aan de Tweede Kamer. Overigens achten Europese landen zo’n missie pas mogelijk bij een definitief vredesbestand tussen de VS en Iran.
De missie in Hormuz komt ongetwijfeld aan bod in het gesprek tussen Trump en Jetten, aldus Van Zoest. „Het is positief dat Nederland in de kopgroep zit als het om deze missie gaat. Niet omdat Trump dat van ons vraagt, maar vanwege onze eigen economische belangen.” Wel dreigt er onenigheid tussen de VS en Europa over wanneer zo’n missie kan starten. Trump zou volgens een bericht in Der Spiegel deze week hebben geëist dat dit al heel snel gebeurt. Van Zoest: „Dat roept allerlei moeilijke vragen op. Ga je daar militair samenwerken met de Amerikanen? Wat is de juridische basis voor zo’n missie? En hoeveel risico voor je eigen militairen wil je nemen?”
Jetten deinsde er tot nu toe voor terug om in het openbaar harde kritiek op Trump te uiten. Afgelopen dinsdag wilde hij in de Eerste Kamer alleen zeggen „zorgen” te hebben over het dreigement van Trump dat de Iraanse beschaving zou „sterven”. Jetten zei niet op elk bericht van Trump te willen reageren, maar zei wel dat „een verharding van de retoriek een oplossing uit zicht brengt”.
Bram van Ojik, voormalig fractievoorzitter van GroenLinks en lid van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV), bespeurt bij Jetten toch wel een wat kritischer toon dan bijvoorbeeld onder het vorige kabinet van premier Dick Schoof. „Nederland heeft geen steun uitgesproken voor de oorlog in Iran, en alleen begrip getoond. De grote ontwikkeling van de afgelopen weken is voor mij dat Europa duidelijk heeft gezegd: dit is niet onze oorlog, wij doen niet mee. Nederland loopt daarin qua toon niet voorop, maar wel mee in de lijn van landen als Duitsland en Frankrijk.”
Dat Jetten zo’n kritische boodschap op een diplomatieke manier brengt, is alleen maar verstandig, vindt Van Ojik. „Je kunt heel stoer doen tegen Trump, maar als je daarmee de Amerikaanse wapenleveranties voor Oekraïne riskeert ben je ver van huis. Het zal in het Witte Huis balanceren worden tussen kritische noten en vriendelijk toasten.”
In bredere zin heeft het kabinet-Jetten ook de ambitie uitgesproken om onafhankelijker te worden van de Verenigde Staten. In het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA wordt de VS weliswaar „de wereldmacht met wie wij de meeste belangen delen” genoemd, maar staat ook dat Nederland „eenzijdige afhankelijkheden” wil afbouwen.
Die Amerika-kritischer houding sluit goed aan bij het afnemende vertrouwen onder de bevolking in de rol van de VS in de wereld. Uit onderzoek van de Atlantische Commissie bleek begin dit jaar dat het Amerika van Trump door Nederlanders als een grotere bedreiging voor de Nederlandse veiligheid wordt gezien dan het Rusland van Poetin (14 om 11 procent). Een ruime meerderheid noemt de gevolgen van de herverkiezing van Trump zeer negatief voor de trans-Atlantische verhoudingen en ruim acht op de tien Nederlanders denkt dat Europa voor zijn veiligheid niet langer op de VS kan rekenen.
De publieke opinie loopt daarbij vooruit op de politieke realiteit, zegt Van Zoest. „De marsroute is duidelijk: Nederland en Europa moeten zelfstandig worden op het gebied van defensie, de NAVO moet Europeser. Dat proces is ingezet, maar kost wel tijd.” Ervoor zorgen dat Trump voorlopig binnen de NAVO, en Amerika betrokken bij Oekraïne blijft, is volgens Van Zoest nu nog een existentieel belang. „Dat zal dan ook de inzet van Jetten zijn, hoewel hij ook niet toondoof kan zijn voor alle kritiek.”
Koning Willem-Alexander, koningin Máxima en premier Jetten zijn al in de Verenigde Staten, waar zij dit weekend deelnemen aan de Bilderbergconferentie in Washington. Maandag beginnen dan hun werkbezoeken: Jetten spreekt dan onder anderen met Mike Pompeo, voormalig Amerikaans minister van Buitenlandse Zaken, senatoren op Capitol Hill en economische adviseurs van president Trump. Het koningspaar heeft een uitgebreid programma in Philadelphia, met bezoeken aan de Independence Hall, de Kensington Creative & Performing Arts High School en een American football-club. In de avond worden Willem-Alexander en Máxima samen met Jetten ontvangen op het Witte Huis voor een privédiner met president Trump, waarna het koningspaar daar ook blijft overnachten.
Het programma van Jetten zit er dan op, maar het werkbezoek van Willem-Alexander en Máxima gaat nog twee dagen door. Op dinsdag zijn ze in Miami in Florida, waar onder meer een basisschool, het Pérez Art Museum en het Domino-park, een ontmoetingsplaats voor de latino-gemeenschap, worden bezocht. Ook op woensdag is er nog een programma in Miami, met bijvoorbeeld een bezoek aan het Miami Cardiac and Vascular Institute en een afsluitende netwerkreceptie in het museum Freedom Tower.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet