Trump De vraag is of het aanstaande koninklijke bezoek aan de VS een keuze was uit diplomatie of uit angst, zegt Aernout Pagano Mirani. Dat heeft grote gevolgen: als de angst voor onaangename gevolgen ons denken steeds meer domineert, onderwerpen we onszelf.
Amerikaanse president Donald Trump overnachtte in paleis Huis ten Bosch tijdens de NAVO-top vorig jaar.
Ongepast of logisch? Die vraag domineert in de discussie over de aanstaande logeerpartij van ons koningspaar bij Trump. Jammer, want daardoor dreigt een interessantere vraag ondergesneeuwd te raken: om welke reden heeft het Koninklijk Huis besloten de uitnodiging te accepteren? En had het wel een keuze – slaat het koningspaar deze uitnodiging af, dan ontsteekt het Witte Huis namelijk in woede, volgens hoogleraar staats-en bestuursrecht Wim Voermans, en daar kunnen de EU en Nederland last van krijgen. Toegegeven, diplomatie is soms slikken. Maar de vraag rijst of angst voor repercussies langzaam bepalend wordt voor hoe Nederland zich opstelt.
Aernout Pagano Mirani is advocaat.
Diplomatiek redeneren vanuit belangen en verhoudingen is iets anders dan diplomatiek redeneren vanuit angst voor straf. In het eerste geval vraag je: wat willen wij, en wat is de relatie ons waard? In het tweede geval vraag je: wat mogen we doen zonder gestraft te worden? Inherent aan diplomatie is dat deze vragen nauw verweven zijn, dat was ook al zo pre-Trump. Maar het lijkt erop dat de tweede vraag belangrijker aan het worden is dan de eerste. Is dat problematisch? Ja, wat mij betreft. En dat probleem heeft een naam: consequence culture – onwenselijk gedrag moet gevolgen hebben.
Maar wie bepaalt wat onwenselijk is? In Trumps variant van consequence culture is het antwoord simpel: hijzelf. Anders dan cancel culture – waarbij maatschappelijke druk voornamelijk van onderaf werkt, horizontaal – werkt Trumps consequence culture verticaal: de macht – niet de maatschappij – bepaalt wie welke gevolgen moet dragen.
Daarmee wordt machtsuitoefening een politiek instrument, vermomd als rechtvaardige interventie. Een rechtsstaat verzet zich er niet tegen dat verticaal wordt bepaald wie gevolgen moet dragen, zolang een rechter die straf oplegt. Niet de machthebber.
Je ziet dit bij de druk die Trump uitoefende om criticaster James Comey te vervolgen. Daartoe riep hij inmiddels voormalig minister van Justitie Pam Bondi op, die zich loyaal toonde. Tegelijkertijd werd een aanklager die weigerde daaraan mee te werken door het Witte Huis vervangen. Zodra Trump aangeeft wie concreet vervolgd moet worden, gaat dit verder dan beleid en tast hij de onafhankelijkheid van het Department of Justice aan. Dat verdraagt zich slecht met de scheiding tussen politiek en recht.
Maar wat heeft dit nou met Nederland te maken? Veel. En dat heeft tot op grote hoogte te maken met de indirecte werking van Trumps consequence culture: zelfcensuur. Al vóórdat we worden bestraft beïnvloedt Trump ons gedrag. Toen Harvard geen gehoor gaf aan bepaalde eisen van Trump, bevroor hij 2,2 miljard dollar aan onderzoeksgelden. De rechter greep in, maar het indirecte kwaad was al geschied. Hoe vrij zal een Nederlandse rechtenstudent met Harvard-ambities zich nog voelen om een Trump-kritische noot te delen op haar sociale media?
In hoeverre speelt dit ook bij de beslissing van de koning om bij Trump te gaan logeren? Formeel legde Trump niets op. Het was een uitnodiging. Nederland accepteert omdat het verstandig is, omdat het de relatie met Amerika belangrijk vindt. Maar ook omdat het Witte Huis anders in woede ontsteekt, in de woorden van Voermans. Tot op zekere hoogte kun je in diplomatieke betrekkingen met onaangename gevolgen bij weigering rekening houden. Maar als de angst voor onaangename gevolgen ons denken steeds meer domineert, onderwerpen we onszelf dan niet aan Trumps consequence culture, nog voordat iemand ons daartoe heeft gedwongen?
Biedt loyaal zijn aan Trump bovendien geen schijnveiligheid? Als één iemand bepaalt wie welke gevolgen moet dragen is loyaliteit een illusie. De norm kan iedere dag anders zijn. Vorige week werd loyalist Pam Bondi zélf slachtoffer van het mechanisme toen Trump haar ontsloeg als minister van Justitie, mede omdat Trump niet blij was dat de vervolging van Comey op niets was uitgelopen. Ook als je braaf gaat logeren, garandeert dat dus niets. De optelsom van rationele keuzes kan een irrationele trend veroorzaken, met de rechtsstaat als inzet. En het probleem is dat het causaal verband tussen angst en actie bijna nooit zichtbaar is. Juist daar schuilt het risico dat deze trend ongemerkt ons denken binnensluipt.
De onderwerping aan Trumps consequence culture ontstaat niet door één logeerpartij. Maar wel door honderd beslissingen waarbij de angst voor consequenties prevaleert boven wat we eigenlijk willen. Die beslissingen worden genomen in Den Haag, door bedrijven, maar ook door onszelf. De ambitieuze rechtenstudent die met een vinger boven haar toetsenbord blijft hangen en toch niet op ‘delen’ drukt. Dat is het echte gevaar: niet dat Trump ons de mond snoert, maar dat wij dat zelf doen. Door honderd momenten waarop we denken: beter niet.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet