Regisseur Ramón Gieling (1954-2026) De Nederlandse filmmaker Ramón Gieling werd al vroeg verliefd op het Spaanse temperament. Die liefde zou gedurende zijn hele carriere terugkomen in zijn films, van Duende tot zijn bekendste documentaire Johan Cruijff: En un momento dado.
Ramón Gieling in 1992.
Een ‘filmessay’, zo noemde cineast Ramón Gieling een van zijn eigenzinnigste meesterwerken, Duende uit 1986. Het Spaanse begrip duende, afkomstig uit de flamenco, is even ongrijpbaar als andere beroemde termen uit de Spaanse en Portugese cultuur zoals fado en saudade. Het heeft met vervoering te maken, melancholie, een onbestemd verlangen, hartstocht ook. Duende symboliseerde voor Gieling een spirituele kracht. In zijn filmessay toonde hij beelden van de vervoering, vurig, met veel opzwepende muziek.
Afgelopen zondag 5 april overleed Ramón Maria Gieling op 71-jarige leeftijd; hij was al enige tijd ongeneeslijk ziek. Spanje was voor de op 21 april 1954 in Utrecht geboren filmregisseur en acteur zijn tweede thuisland. Ook in zijn bekendste documentaire Johan Cruijff: En un momento dado (2004) – de titel komt van een uitspraak van Cruijff zelf, een directe vertaling van ‘op een gegeven moment’ – zoekt hij het Spaanse, eigenlijk Catalaanse perspectief van de oud-Ajacied en stervoetballer. Hij laat Catalanen aan het woord die in Cruijff hun Heiland zagen, hun Verlosser ook tijdens het regime van Franco.
De band met Spanje begon voor Gieling al vroeg, op zijn zevende. Gielings katholieke vader en moeder plus dertien kinderen vertrokken naar Spanje waar Gielings vader, een antiquair, een lucratieve handel dacht te beginnen met de inkoop en verkoop van oude meubels. Het plan mislukte, maar bij zoon Gieling was de vonk overgesprongen. Spanje betekende voor hem alles wat juist níet Nederlands was: hartstocht, rauwheid, passie. Als negenjarige woonde hij stierengevechten bij.
Terug in Nederland kon hij moeilijk aarden. Hij zocht geluk in het voetbal als getalenteerde jeugdprof (linksbuiten) bij Vitesse, maar koos in 1971 voor de kunstacademie in Arnhem met als richtingen schilderkunst en film. Drie jaar na zijn afstuderen debuteerde hij met de speelfilm Vijand gevraagd (1979). Hij richtte in Amsterdam het tijdschrift Wolfsmond op (vanaf 1967) waarin plaats was voor poëzie, essays over film en toneelteksten. Eén van zijn collega’s en vrienden uit die tijd was cineast Frans van de Staak (1943-2001), die net als Gieling aanvankelijk geïnspireerd was door het werk van de Franse filmmaker Jean-Luc Godard.
In Gielings werk gaan passie en een wat koele, registrerende filmstijl op wonderlijke wijze samen. In totaal maakte hij meer dan veertig documentaires en speelfilms, waarvan hij de meeste scripts schreef in zijn atelier in Andalusië.
De eigenzinnigheid die hem zo kenmerkt spreekt uit titels én onderwerpkeuze. Zoals De gevangenen van Buñuel (2000), over het dorpje Las Hurdes in West-Spanje waar decennia eerder de maestro zelf een film maakte die nog steeds beroering wekt onder de dorpelingen. Briljant idee van Gieling, en ijzersterk weergegeven in krachtige filmtaal. Over verboden liefde, passie en niet-ingeloste verlangens gaat Tramontana (2009), waarin een oudere man, een jong meisje en de wind (de ‘bergwind uit de Pyreneeën’) als het ware in een driehoeksverhouding zijn verwikkeld. Het verhaal speelt zich af aan de onherbergzame kust van Noord-Spanje waar de wind de spelers teistert, geselt, in zijn macht heeft.
Stil uit de film ‘When Chueca Dies’ (2025).
Tramontana opende het Nederlands Film Festival in 2009. De oude man en het achttienjarige meisje leven aan de rand van de maatschappij, een keuze voor personages en locaties die Gieling vaker maakte, zoals in zijn film over de bedreigde queergemeenschap in Madrid, When Chueca Dies (2025). Gielings films zijn meer dan cinema alleen: theater, opera, poëzie, muziek, persoonlijke verhalen, beeldende kunst en politiek brengt hij samen tot een indringend, op Spaanse wijze temperamentvol geheel.
Ondanks de aankondiging van zijn ziekte, een jaar geleden, werkte hij tot op het laatste moment samen met zijn zoon Salvador aan The Songs, een documentaire over het Hooglied: het amoureuze Bijbelboek en het ‘mooiste van alle liederen’. De op het nippertje voltooide film gaat tijdens het Spanish Film Festival op 14 april in Amsterdam in première.
En toch is het niet altijd Spanje wat de klok slaat: van grote klasse is zijn hommage aan Bach in Erbarme Dich – Mattheüs Passion Stories (2015). Hierin vraagt de vooraanstaande Amerikaanse operaregisseur Peter Sellars zich af ‘wat de betekenis (is) van wenen’ en besluit met: ‘Het begint met wenen en het eindigt met wenen.’ Gieling weet hier via beeld en gesproken woord de essentie te raken – zoals in al zijn films en documentaires.