Diergedrag Ze behoorden ooit tot dezelfde gemeenschap. Maar na het uiteenvallen hiervan gingen twee groepen chimpansees in Oeganda elkaar met dodelijk geweld te lijf.
Onderling contact tussen chimpansees uit verschillende clusters vóór de splitsing van de groep.
Een grote chimpanseegroep in Oeganda is in een paar jaar uit elkaar gevallen in twee elkaar fel bevechtende aparte groepen. De kleinere ‘westelijke groep’ heeft jarenlang dodelijke aanvallen gedaan op de ‘centrale groep’, waarvan de leden toch vrijwel allemaal goede bekenden waren. Zeker zes dodelijke westelijke aanvallen leidden in de jaren 2018-2024 tot zeven gedode mannen en veertien gedode kinderen bij de centrale groep.
Mogelijk is deze uitzonderlijke ‘burgeroorlog’ in het Oegandese Kimbale-woud mede veroorzaakt door een plotselinge dood van vijf chimpmannen en een chimpvrouw in 2014, waarschijnlijk door ziekte. Dat kan het sociale netwerk van de groep flink hebben verzwakt, zo schrijft een groot team van primatologen onder leiding van Aaron Sandel (Universiteit van Texas, Austin) deze week in Science. Dat chimpanseemannen soms naburige groepen overvallen en ernstig mishandelen tot soms de dood erop volgt was al wel bekend. Maar dat ze ook buren vermoorden die een paar jaar eerder nog tot de eigen groep behoorden is wel een verrassing.
Aan de breuk gingen in het bos van Kibale geen bijzondere sociale processen of bijzondere gedragingen vooraf. De onderzoekers denken dat een ‘burgeroorlog’ als deze dus mogelijk is zonder grote culturele of andere breuken, en voornamelijk op basis van de (toevallige) verbreking van persoonlijke relaties.
Een confrontatie tussen de westelijke en de centrale groep in Ngogo in 2021.
Mariska Kret, primatoloog en psycholoog aan de Universiteit Leiden, vertelt in een reactie het onderzoek fascinerend te vinden, precies door die nadruk op de rol van de persoonlijke verhoudingen in het ontstaan van de breuk. „Dat blijkt ook bij deze naaste verwanten van de mens de basis van de samenhang in een groep”, zegt ze in een telefoongesprek. Ze wijst ook op de grote omvang van de groep als belangrijke factor. „Maar daarmee kom je óók uit bij persoonlijke verhoudingen. Want kennelijk is hier Dunbars number overschreden.” Dat is de hypothese van antropoloog en psycholoog Robin Dunbar dat er voor mensen (en andere dieren) een maximaal aantal personen bestaat waarmee je nog stabiele persoonlijke contacten zou kunnen onderhouden. Voor mensen ligt dat getal hoog, rond 150, bij andere dieren lager. Kret: „Dus als zo’n chimpgroep echt te groot wordt, zie je kennelijk dat ze elkaar eerst gaan negeren en uiteindelijk leidt die verwijdering hier tot geweld.”
De conclusies in Science over deze breuk bij chimps, toch naaste verwanten van de mens, vormen volgens de onderzoekers ook een tegenargument tegen theorieën over mensenconflicten waarbij juist wel die culturele tegenstellingen centraal staan. Ze eindigen hun artikel dan ook met de observatie dat het „in sommige gevallen aan de kleine dagelijkse verzoeningen en herenigingen tussen individuen kan liggen dat we kansen voor vrede kunnen vinden”.
De langdurige observaties van het splitsingsproces en de daaropvolgende strijd werpen in ieder geval een nieuw licht op groepsplitsingen bij chimpansees, die samen met bonobo’s de naaste verwanten vormen van de mens. Hoewel iedere chimpanseegroep overdag in kleine groepjes uiteenvalt en ook ’s nachts niet altijd helemaal samen is, splitsen chimpanseegroepen zelden permanent. Dat bleek tenminste ruim tien jaar geleden uit analyses van Y-chromosoom-variaties in chimpanseegroepen (waar mannen vrijwel nooit de groep verlaten). De gemeenschappelijke voorouder van de mannen in een chimpanseegroep leefde vrijwel altijd al honderden jaren eerder, en soms zelfs wel tweeduizend jaar.
Maar al in de jaren zeventig had primatoloog Jane Goodall het gevoel dat twee elkaar vijandige chimpgroepen in het bos van Gombe, Tanzania, ooit samen één groep hadden gevormd. Daar werden toen in een paar jaar een chimpvrouw en alle zes mannen van de ene groep door mannen van de andere gedood. Die moordpartijen baarden toen groot opzien, maar duidelijk werd ook dat die strijd met naburige groepen het territorium van een groep aanzienlijk kon vergroten, hetgeen kan leiden tot meer voedsel en ook groei van de eigen groep.
De ‘burgeroorlog’ in de langdurig onderzochte Ngogo-groep in het Kabile-woud voltrok zich in drie fasen. Van de mannen in de groep werden jarenlang de onderlinge verhoudingen in kaart gebracht. In de eerste fase (van 1998 tot 2014) was er nog niks aan de hand, al was de groep wel erg groot, met ruim zeventig volwassen mannen. Binnen de groep bestonden wel clusters van mannen die vaker met elkaar omgingen, maar die groepen waren vloeibaar. Ieder jaar wisselde gemiddeld 30 procent van cluster. En ook seksueel was er ruime uitwisseling: bijna de helft van alle baby’s had een vader en moeder uit verschillende clusters. Op een lager niveau zagen de onderzoekers soms wel behoorlijk permanente ‘klieken’ van twee of drie mannen die nooit in verschillende clusters zaten. Maar nooit volgens de latere scheidslijnen. Pas in 2014 verscheen er een kliek van chimpmannen die alle drie tot de latere westelijke groep zouden gaan behoren.
De tweede fase (2015-2018) bestond uit groeiende polarisatie en de definitieve breuk. Op 24 juni 2015 kwamen het toenmalige westelijke en het centrale cluster samen, en normaal zouden die elkaar als groepsgenoten hebben begroet, maar de westelijken renden weg, achternagezeten door de centralen. In 2016 gingen een aantal westelijken patrouilleren in de buurt van de centralen, overigens de eerste keer nog wel met een paar centralen in de patrouille. In 2017 kwamen er ook centrale patrouilles en ontstonden de eerste gevechten tussen de patrouilles. De territoria werden definitief gescheiden. Het laatste kind met een westelijke én centrale ouder was al in maart 2015 verwekt. De westelijken bestonden uiteindelijk uit 10 mannen en 22 vrouwen, de centralen uit 30 mannen en 39 vrouwen.
De derde fase (2018) was er een van dodelijk geweld, waarbij westelijken centrale mannen en kinderen doodden in minstens zes overvallen.
Behalve de ongewone dood door ziekte in 2014 van zes groepsleden, kan het groepsevenwicht ook zijn verstoord door de wisseling van de alfaman in 2015, waarbij overigens zowel de oude als de nieuwe alfa tot het centrale cluster behoorde. Een derde verstorende factor kan de longepidemie zijn geweest in 2017, vlak voor de definitieve breuk. Daarbij stierven maar liefst 25 chimpansees, waaronder vier mannen (twee centralen en twee westelijken) en tien vrouwen. Een van de westelijke mannen die stierven was een van de laatsten die nog contacten in beide groepen onderhielden.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin