Iran wil tol gaan heffen in de Straat van Hormuz. Mag dat zomaar? Is er iets tegen te doen? En wat kan Iran eraan verdienen?
is economieredacteur voor de Volkskrant en sinds 2021 specialist op het gebied van de energietransitie.
Is tolheffing, zoals Iran wil, illegaal?
Ja en nee, zegt Hilde Woker, universitair docent Internationaal Publiekrecht aan de Universiteit Leiden en gespecialiseerd in zeerecht. ‘Het zeerechtverdrag van de Verenigde Naties, dat wordt gezien als de grondwet voor de oceaan, zegt: tolheffing mag niet’, stelt Woker. Schepen die de Straat van Hormuz willen passeren, hebben volgens dit verdrag het recht op onbelemmerde doorvaart.
‘Problematisch is alleen dat Iran noch de Verenigde Staten het verdrag hebben geratificeerd’, zegt Woker. Dus kunnen ze er in principe niet aan worden gehouden. Intussen winkelt Iran selectief in het verdrag. Zo vindt Teheran dat het recht van vrije doorvaart niet zou gelden in de zeestraat, maar maakt het wel aanspraak op de 12-mijlszone voor territoriale wateren.
Hoewel Iran niet gebonden is aan de regels uit het zeerechtverdrag, is het wel gebonden aan het gewoonterecht. ‘Op basis hiervan is Iran nog steeds verplicht om het recht op zogenoemde onschuldige doorvaart te waarborgen’, stelt Woker. Iran kan hierom geen tol heffen.
Is er iets tegen te doen als Iran zijn plan doorzet?
Dat is de hamvraag. Voor landen die het verdrag hebben geratificeerd is er een geschillenprocedure. Die kunnen naar het Internationaal Zeerechttribunaal in Hamburg, of naar het Internationaal Gerechtshof in Den Haag, of een arbitragepanel inschakelen. Maar doordat Iran geen partij is, is deze route afgesloten.
Een andere optie is het instellen van sancties of het staken van diplomatieke betrekkingen. Maar omdat er al jaren strenge sancties gelden tegen Iran, is het wapen van economische en politieke druk enigszins bot geworden. Brussel liet donderdag wel weten fel gekant te zijn tegen elke vorm van tolheffing. Bemiddelen, zoals Pakistan de afgelopen dagen deed, is volgens Woker mogelijk de beste oplossing.
Zorgwekkend is het volgens haar dat de Verenigde Staten het Iraanse tolplan lijken toe te staan, en er mogelijk zelfs aan meewerken, zoals president Trump woensdag suggereerde.
‘Hoewel de VS het zeerechtverdrag nooit hebben geratificeerd, zijn ze wel een van de strengste verdedigers ervan’, zegt ze. In de Zuid-Chinese Zee bijvoorbeeld, waar China eilandjes bouwt om de eigen territoriale wateren te vergroten, vaart de Amerikaanse marine er vaak juist vlak langs, om te benadrukken dat ze pal staan voor de vrije doorvaart. ‘Ze hebben er zelfs een programma voor opgetuigd, de Freedom of Navigation Operations. Daarom is het verontrustend dat ze zich nu ogenschijnlijk achter de tolplannen van Iran scharen.’
Hoeveel kan Iran aan zijn tolheffing verdienen?
Volgens het energieagentschap IEA gingen er vorig jaar dagelijks 15 miljoen vaten olie door de Straat van Hormuz. Daarvan exporteerde Iran er zelf 1,9 miljoen, waarover het geen tol zal heffen. Dus blijven er grofweg 13 miljoen vaten over. Als iedereen 1 dollar per vat betaalt, levert dat in theorie dagelijks 13 miljoen dollar (11,1 miljoen euro) op. Jaarlijks zou Iran onder ideale omstandigheden (bezien van uit Teheran) 4,8 miljard dollar aan tol kunnen binnenhalen.
Wordt olie door deze maatregel nog veel duurder?
Per schip kan de rekening behoorlijk oplopen. De grootste supertankers kunnen zo’n 2 miljoen vaten olie vervoeren. Het gaat dus snel om grote bedragen, maar op het totaal valt de stijging mee: bij een olieprijs van 100 dollar wordt olie uit de regio door tol 1 procent duurder. Lege tankers op weg om olie in te slaan, mogen gratis passeren, liet Iran weten.
Iran wil afrekenen in crypto. Waarom is dat?
Het land is grotendeels afgesloten van het internationale betalingsverkeer, waardoor gewone overboekingen niet werken. Het belangrijkste systeem voor internationale betalingen, Swift, werkt er al jaren niet meer. Afsluiting gebeurde in 2012 op grond van westerse sancties die waren ingesteld vanwege Irans nucleaire programma. Naast betalingen in stablecoins (digitale munten waarvan de waarde is gekoppeld aan een bestaande munt), kan ook worden voldaan in Chinese yuans.
Hoeveel geld heeft Iran al opgehaald?
Dat is niet bekend. Wel is duidelijk dat van de beoogde heropening van de zee-engte woensdag weinig terecht is gekomen. Volgens tellingen door diverse scheepvaartsites passeerden woensdag slechts vier schepen (normaal zijn dat er 130) de zeestraat. Door alle onduidelijkheid durven reders de doorvaart nu kennelijk nog minder aan dan voorheen.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant