Handhaving Minder parkeerwachters en sneller werken, dat was het idee achter de scanauto’s die automatisch beboeten. Maar volgens de Autoriteit Persoonsgegevens vertrouwen gemeenten te makkelijk op externe bedrijven, artificiële intelligentie en algoritmes.
Een scanauto van de gemeente Hilversum zoekt naar automobilisten die geen geld in de meter gooiden.
Parkeerwachters die straten afstruinen verdwijnen uit het straatbeeld. Tegenwoordig snellen handhavers in scanauto’s voorbij, terwijl ze een door AI gegenereerde route volgen. Ter plekke een parkeerbeheerder overtuigen dat je het héús niet vertikte om geld in de (virtuele) meter te gooien, is daarmee zo goed als onmogelijk geworden.
Maar nu blijkt die scanauto evenals de stiefelende parkeerwachter feilbaar. Deze voertuigen beboeten naar schatting per jaar een half miljoen geparkeerde auto’s onterecht, zo meldde de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) donderdag. Jaarlijks voeren gemeenten vermoedelijk 250 tot 375 miljoen scans uit. Daar rollen drie tot vijf miljoen parkeerboetes per jaar uit, denkt AP.
Werken als parkeerwachter „was niet altijd even prettig”, zegt een AP-woordvoerder. En dan niet vanwege horizontale slagregens of vrieskou, maar vooral vanwege het intermenselijk geweld dat gepaard gaat met bekeuringen uitdelen. Dat probleem werd met scanauto’s grotendeels opgelost. Bovendien werkt dat voertuig sneller, zegt de woordvoerder.
Niettemin verbaast het de waakhond dat gemeenten zo vertrouwen op de techniek. „Er wordt al snel gedacht: we hebben artificiële intelligentie en algoritmes, het is helemaal geautomatiseerd, de software is prima.” Dan gaat het dus fout, volgens de woordvoerder. „En ook al besteedt een gemeente het hele proces uit aan een commerciële partij, ze is nog wel verantwoordelijk voor de controle.”
Vaak wordt louter op basis van de scan beboet, aldus AP. Daarop is vaak alleen te zien dát een auto ergens geparkeerd staat. Het systeem is niet slim genoeg om vast te stellen of iemand – bijvoorbeeld – bezig is met laden en lossen. Evenmin kan de scanner gehandicaptenkaarten achter voorruiten lezen. En heeft een automobilist niet betaald voor een parkeerplek, dan is het systeem onvermurwbaar: deze persoon moet dokken.
Ander probleem: waar mensen vroeger een parkeerbon onder de ruitenwisser aantroffen, moeten door scanwagens gesnapte autobezitters dagen wachten op hun strafbeschikking. Daardoor kunnen foutparkeerders nietsvermoedend dezelfde fout begaan, aldus AP.
Foutparkeerders die bezwaar aanteken, merkt AP bovendien, komen in een bureaucratische molen terecht. Betaald parkeren wordt steeds meer een digitaal proces. Voor mensen die minder thuis zijn in de online wereld, is het lastig om de boete met een chatbot te bespreken. Die gang van zaken vergroot „de digitale kloof” voor deze kwetsbare groep in de samenleving”, stelt AP.
De Autoriteit Persoonsgegevens hoopt dat raadsleden hun wethouders zullen bevragen over de uitbesteding van het parkeerproces aan commerciële partijen en laten uitzoeken in hoeverre er nog menselijke controle plaatsvindt.
Ook moeten gemeenten volgens AP het aantal foutieve bekeuringen beter bijhouden. Verder is het raadzaam mensen beter te informeren over de systemen van scanauto’s, aldus de waakhond. Leg in de boetebrief bijvoorbeeld uit hoe de bewijslast tot stand kwam. Voorts moeten gemeenten zorgen dat de AI-geletterdheid van de mensen die de scans beoordelen op niveau is, aldus de autoriteit.
In de gemeente Amsterdam (en stadsgebied Weesp) rijden 22 scanauto’s tegelijkertijd rond. Voordat een bon wordt verstuurd, bekijkt een mens altijd de scans, vertelt een woordvoerder. Als de controleur twijfelt over de rechtvaardigheid van de bekeuring, neemt iemand op locatie een kijkje. Volgens de gemeente wordt 98 procent van de bonnen terecht opgelegd.
De gemeente is niet altijd verantwoordelijk voor een foute bon. Soms toetst iemand bij de parkeerpaal een verkeerd kenteken in. Of staat een auto geparkeerd buiten het vergunningengebied. „Vergissen mag, dus in dat geval wordt de bon kwijtgescholden”, stelt de gemeente.
In andere gevallen zit de gemeente naar eigen zeggen fout. Sinds vorig jaar staan ambtenaren mensen bij die „vastlopen in het systeem”. Ook wordt contact gezocht met autobezitters die in korte tijd meermaals worden bekeurd. En wie bezwaar aantekent, hoeft niet te betalen zolang het bezwaar loopt.
Voor parkeerhandhaving schakelen de meeste gemeenten externe partijen in, aldus AP. Gemeenten leveren zelf vaak de scanauto, de externe partij de software en bestuurder. Amsterdam laat parkeerdienstverlener P1, onderdeel van Q-Park, foutparkeerders opspeuren, wielklemmen aanbrengen en bezwaren afhandelen. „Een kostenbesparing”, vermoedt de gemeentewoordvoerder. Utrecht, Eindhoven en Tilburg hebben zich eveneens gewend tot hetzelfde bedrijf, dat ‘Parkeren is een vak’ als slagzin heeft.
Ook beboete autobezitters kunnen met een commerciële partij in zee. „Toen ik hoorde hoeveel onterechte boetes worden uitgedeeld, werd ik leip”, zei rapper Boef in 2023 bij radiostation FunX. Daarom lanceerde hij de app Bonnetje. Beboete autobezitters kunnen volgens de in Dubai woonachtige rapper doorgaans kosteloos boetes, waaronder parkeerboetes, indienen. Via de rechter proberen juristen dan de kosten op verzekeraars, werkgevers of de overheid te verhalen.
Succes is niet verzekerd. Bonnetje pakt naar eigen zeggen jaarlijks 125 verkeersboetes op. Van de bezwaren wordt 30 procent gewonnen, laat het bedrijf weten. Concurrent Verkeersboete.nl beweert ‘ruim’ 30 procent van de parkeerboetezaken te winnen.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren