Rembrandt Dit jaar waren er alweer drie Rembrandt-ontdekkingen die grote aandacht kregen. De kunstwereld benadrukt graag het ‘artistieke belang’ ervan, maar is dat echt de verklaring voor de opwinding?
Rembrandt van Rijn, Oude man met een gouden ketting, 1631. Art Institute of Chicago. Detail.
Is het een echte Rembrandt of niet? Eind maart dook deze vraag weer eens op, nu rond een schilderij in het Art Institute of Chicago. Twee schilderijen met dezelfde titel Oude man met een gouden ketting uit begin jaren 1630 hangen hier nu naast elkaar. De ene is geaccepteerd als Rembrandt, de ander werd lang gezien als een kopie uit het atelier van de schilder – maar wordt nu, al is het door slechts één onderzoeker, ook als een Rembrandt gezien.
De suggestie was al voldoende om het als nieuws in allerlei media te verspreiden, en dat komt niet per se door de goede naam van de wetenschapper. Je zou het een terugkerend ritueel kunnen noemen, want een paar weken ervoor was er met dezelfde opwinding ook al een ander schilderij als een ‘echte Rembrandt’ aan de buitenwereld gepresenteerd, Het visioen van Zacharias in de tempel, nu in het Rijksmuseum te zien. Kort ervoor werden er in Zutphen onder nationale belangstelling Rembrandt-etsen gepresenteerd die op een grootvaders zolder hadden gelegen.
Meestal komt de belangstelling voor de betreffende werken neer op die ene vraag naar de ‘echtheid’. Afhankelijk van het antwoord volgt dan een grote omslag: áls het echt is gaan de monden open van bewondering; wanneer het niet echt is verdwijnt de interesse op slag. Daarom kan je je ook afvragen of dit wel de juiste vraag is.
De oorzaak voor de belangstelling zit áchter het ogenschijnlijk neutrale onderzoek naar de maker. Want: wat is nu éigenlijk het belang ervan of een kunstwerk een ‘echte Rembrandt’ is of niet?
Oude man met een gouden ketting.
Stel die vraag in een gemiddeld museum en je krijgt vaak een opvallend moreel hoogstaand antwoord: het gaat om niets anders dan de artistieke en wetenschappelijke betekenis. In het Rijksmuseum, waar NRC in het atelier bij het Rembrandt-onderzoek naar Zacharias in de tempel op bezoek mocht, werd hier zelfs nadrukkelijk op gewezen. Door de toeschrijving wordt het schilderij weliswaar miljoenen meer waard, maar, zeiden de onderzoekers desgevraagd, „voor ons is dat bijzaak. We doen dit om dichter bij Rembrandt te komen”.
Dat klinkt natuurlijk nobel, maar tegelijk is het ook wat verwonderlijk. De reden voor de publieke belangstelling voor dit soort toeschrijvingen zit hem tenslotte per definitie niet in de artistieke, maar in de maatschappelijke betekenis. De opwinding rond echtheid is een erfenis uit de 19de eeuw, waarin het geloof in het genie van de individuele kunstenaar haast religieuze proporties aannam – waarbij rond Rembrandt ook nog eens een nationale ideologie een rol speelde: in Nederland wordt sinds die tijd met iedere nieuwe Rembrandt niet gewoon een schilderij ontdekt, er wordt een bouwsteen aan het nationale pantheon toegevoegd. Vanwege deze maatschappelijke betekenis zijn er publieke fondsen voor het Rembrandt-onderzoek, bevindt de schilder zich in de hoogste regionen van de kunstmarkt, en slaat de waardering voor hetzelfde werk radicaal om als de naam eraan hangt.
Het laat zien: kunstgeschiedenis is voor een groot deel een spel met suggestie en reputatie, waarbij één formulering alles kan veranderen. Soms zijn het slechts een paar woorden die het verschil maken: het auteurschap staat bovenaan de hiërarchie, dan komt ‘toegeschreven aan’, daaronder komen ‘atelier’ en ‘leerling’, wat in ieder geval nog de nabijheid van de meester impliceert, maar bij ‘volger’ wordt dat al moeilijk, want die kan ook zonder contact met het genie hebben gewerkt. Dit soort nuances worden direct vertaald in de prijswaardering, de reputatie van het instituut dat het werk in bezit heeft, en in de publieksinteresse.
Dit is het belang van de vraag naar de echtheid van de Rembrandt in Chicago. Als het werk ‘echt’ zou zijn, mag het op het hoofdpodium, dan krijgt het de smartphones van duizenden bezoekers op zich gericht – en laten we eerlijk zijn, daarna komt vaak pas de lofzang op de artistieke kwaliteit. De blik wordt gestuurd door de reputatie en ja, ook door de financiële waarde. Dat is niet erg, het hoort erbij in de kunstwereld – maar vreemd is het wel dat er steeds weer wordt gedaan alsof dit ‘een bijzaak’ is.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden