Schuldencrisis Een ‘verborgen’ miljardenschuld heeft het West-Afrikaanse land in een diepe financiële crisis gestort. De regering heeft zich voor hulp tot de eigen regionale monetaire unie gewend. Riskant, volgens economen: zie wat er in Griekenland gebeurde.
De nieuwe Grande Mosquée Omarienne in aanbouw in Dakar
De minaretten staan. Vijf grijze kolossen die metershoog uitsteken boven de palmbomen langs de Corniche, de brede weg langs de oceaankust in Dakar. Eromheen staan nog altijd de stellages, klaar om het werk af te maken aan de nieuwe Grande Mosquée Omarienne, met plek straks voor drieduizend gelovigen. Maar werklui zie je er niet. Al bijna twee jaar niet meer.
Een problème de fonds, geldproblemen, zegt Macki Tall, voorzitter van de Vereniging van Vrienden van Cheick Oumar Foutiyou Tall, naar de islamitische geleerde en spiritueel leider van de Tidianes, een soefi-broederschap die verspreid is over Noord- en West-Afrika. De moskee is aan hem opgedragen. Bidden doen zijn volgelingen noodgedwongen deels buiten, in het zand en op de stoep langs aluminium bouwschermen.
Het is niet anders, zegt Tall, gekleed in een zachtblauwe boubou met gouden stiksels. Decennialang stond op dezelfde plek al een grootse moskee in hun leiders naam, gebouwd met de hulp van Senegals eerste president, Léopold Sédar Senghor. Maar het gebouw werd een paar jaar terug vanwege scheuren onveilig verklaard. Opnieuw wendden de volgelingen zich tot het presidentieel paleis, waar Macky Sall aan zijn tweede termijn was begonnen.
„Wij wilden de moskee repareren”, zegt Tall. „De president besloot een nieuwe te helpen bouwen.” En niet zomaar één. Het bord met de artist impression waar automobilisten op de Corniche langsrijden, toont een majestueus complex met witte en blauwe tegels, een mausoleum en museum. De klus ging naar Teyco, onderdeel van de Teyliom Group, een Senegalees conglomeraat dat onder meer grote vastgoedprojecten bouwt voor de staat.
Of beter, bouwde. Want niet alleen de bouw van de moskee, ook de publieke bouwsector ligt al twee jaar grotendeels stil. Noodkreten van vakbonden in de publieke werken, een sector goed voor zo’n 4 procent van Senegals bbp, haalden tot nu toe weinig uit. De overheid houdt de hand op de knip. Ook als het om haar schulden aan bouwbedrijven gaat.
Het moet wel, want een bankroet dreigt.
Ook dat is de nalatenschap van Macky Sall: na afloop van zijn termijn in 2024 bleek zijn bouwdrift miljarden dollars meer te hebben gekost dan in de boeken stond. Senegals begrotingstekort en staatsschuld waren veel rooskleuriger voorgesteld dan zij werkelijk waren. Het Internationaal Monetair Fonds concludeerde vorig jaar dat Senegals échte schuld was opgelopen tot 132 procent van het bbp.
De onthullingen over de „verborgen miljarden” kwamen van Salls rivaal Ousmane Sonko, een oud-belastinginspecteur die nu premier is. Zij werden bevestigd door ’s lands Rekenkamer, die de uitgaven van de regering controleert, en het IMF, waarmee Sall nog een steunprogramma van 1,8 miljard dollar was overeengekomen. Dat programma is sindsdien bevroren.
Nu zit Sonko’s regering klem. Ze beloofde bij haar aantreden het land vooruit te helpen, maar heeft nu miljarden dollars extra schuld af te lossen, het merendeel in vreemde valuta. Op de internationale kapitaalmarkt wil vrijwel niemand Senegal dat geld lenen. De waarde van Senegals staatobligaties is gekelderd; kredietbeoordelaars Moody’s en S&P kennen die de ‘junk’-status toe. Het risico dat Senegal beleggers niet zal terugbetalen, is volgens hen substantieel.
Ook gesprekken met het IMF over hervatting van het steunprogramma vlotten niet. Het fonds stuurt aan op herstructurering van de schulden; buitenlandse schuldeisers moeten een deel van hun vordering kwijtschelden of Senegal meer tijd en gunstiger voorwaarden gunnen voor terugbetaling. In ruil voor de dollars die het IMF dan vrijmaakt, dicteert het waarop Senegal moet bezuinigen.
Doorgaans, zo leert de praktijk in andere landen, zijn dat overheidssubsidies (op brandstof, voedsel) – wat de armen hard raakt. De afgelopen jaren opteerden onder meer Zambia en Ghana voor zo’n controversiële bail-out. Voor Ghana was dat de zeventiende keer.
Sonko en zijn minister van Financiën weigeren dat vooralsnog. De premier kwam aan de macht met een campagne die juist draaide om soevereiniteit. Zo hekelde hij de nog altijd scheve verhoudingen tussen Afrika en het Westen. Een herstructurering van de schulden die wordt opgedrongen door het IMF – niet zelden bekritiseerd als een door het Westen gedomineerde club – staat haaks op zijn beloften en zou Senegals reputatie bij investeerders schaden.
„Senegal heeft het IMF niet nodig”, zei Sonko afgelopen zomer stellig bij de presentatie van zijn eigen herstelplan. Onder het motto „laten we op onszelf rekenen” presenteerde hij een reeks maatregelen die Senegal in drie jaar zo’n 9 miljard euro moeten opleveren. Het begrotingstekort moeten daardoor dalen van 12 procent in 2024 naar 3 procent in 2027.
Naast nieuwe belastingen – op mobiele betalingen, online gokken, onroerend goed – moeten extra opbrengsten komen uit heronderhandelen over grondstofcontracten, onder meer met de olie- en gasbedrijven langs Senegals kust. En het mes gaat in de uitgaven.
Vooral dat laatste voelen Senegalezen. Leraren staken al maanden omdat beloningsafspraken onder president Sall niet meer worden nageleefd. Studenten demonstreren tegen vertraagde uitbetaling van beurzen. Ook de bourse familiale, een bijdrage van 50 euro per trimester voor de armste gezinnen, is al bijna twee jaar niet uitgekeerd. Volgens de regering om fraude in het systeem te onderzoeken.
Dat argument klonk ook bij het stilleggen van bouwprojecten. Dat heeft de sector, nog in herstel van de coronapandemie, hard geraakt: volgens het nationale statistiekbureau lag de omzet in de bouw begin 2025 bijna 20 procent lager dan een jaar eerder. En dan zijn er nog de miljoenen euro’s aan achterstallige betalingen aan de bedrijfstak, die zich al onder president Sall vormden.
Hun Grande Mosquée is geen staatsproject, benadrukt Macki Tall, wiens vereniging betrokken is bij de realisatie. Maar de staat hielp wel. In Senegal, waar ruim 95 procent van de bevolking moslim is, spelen de soefi-broederschappen een belangrijke rol. Presidenten tonen graag hun nabijheid tot de geestelijk leiders, de kaliefs, met bezoekjes en schenkingen.
Zo maakte Sall destijds ruim vier miljard CFA-franc vrij, zo’n 6,7 miljoen euro, voor sloop en wederopbouw van de moskee. Naast een miljoen euro van de famille Omarienne, nakomelingen van de negentiende-eeuwse religieuze leider, zegde de topman van de Teyliom Group ruim 4 miljoen euro toe. Maar op een deel wachten ze nog, vertelt Tall, gebedskralen en koranteksten in de hand. Het is momenteel niet gemakkelijk voor bouwbedrijven, voegt hij vergoelijkend toe. „De staat is hun veel geld verschuldigd.” Teyliom reageerde desgevraagd niet.
Rest een gat van zo’n 4 miljard CFA-franc. Senegals huidige president Bassirou Diomaye Faye bezocht vorig jaar het bijgebouw dat nu dienstdoet als moskee, en beloofde de kalief dat zijn regering in lijn met „onze voorganger” zou bijdragen aan de voltooiing van de werkzaamheden. „Door de moeilijkheden waar zij voor staan, is dat nog niet gebeurd”, zegt Tall diplomatiek.
Senegal staat niet alleen. Op het Afrikaanse continent kampen 21 landen met problematische schulden. De oorlog in het Midden-Oosten dreigt ze nog verder in de problemen te brengen, waarschuwde de Afrikaanse Ontwikkelingsbank onlangs. Het voedt de kritiek op het IMF, dat met zijn leningen ontwikkelingslanden afhankelijk zou houden, en op de kredietbeoordelaars, wier ratings Afrikaanse landen opzadelen met hoge leenkosten. Senegals autoriteiten verweten Moody’s „bevooroordeeld” te zijn.
Zelf houden zij vol dat hun schuld houdbaar is. Om toch aan zijn betalingsverplichtingen te voldoen, leunt Senegal nu op de reserves van de CFA-franc-regio, acht landen die de munt (een koloniaal overblijfsel van Frankrijk) delen. De regio wierp zich de afgelopen maanden op als reddingsboei: onder meer banken in Togo en Ivoorkust kochten voor miljoenen aan Senegalees schuldpapier.
Zo lukte het Senegal recent een deadline voor de aflossing van 470 miljoen dollar te halen, waarvan 330 miljoen euro op eurobonds. Economen waarschuwen dat het land de monetaire zone nu dreigt mee te sleuren in een nog veel grotere crisis als het straks toch in gebreke blijft, zoals destijds met Griekenland gebeurde.
Dat scenario willen buurlanden voorkomen, zegt econoom Abdoulaye Ndiaye, verbonden aan de NYU Stern School of Business in New York. Binnen de West-Afrikaanse Economische en Monetaire Unie is Senegal na Ivoorkust de grootste economie. Maar Ndiaye is sceptisch. „Wat de regering doet, is de schuld voor zich uit schuiven.” Nieuwe deadlines dienen zich intussen aan.
In een rapport dat Ndiaye met de Franse econoom Martin Kessler opstelde, noemt hij de kans klein dat zijn land er zonder het IMF uitkomt. Niet alleen zou Senegal jarenlang een uiterst rigide begrotingsbeleid moeten voeren, ten koste van economische groei. De regering zou ook landen en instanties moeten vinden die tegen zeer lage rentes willen helpen de schuld in euro’s en dollars te herfinancieren.
Dat laatste wil nog niet lukken, ondanks een tour van premier Sonko langs onder meer China, Turkije en de Verenigde Arabische Emiraten. Ndiaye: „Of we het nu leuk vinden of niet, als je het IMF achter je hebt, geeft dat investeerders vertrouwen.” Hoe langer de regering IMF-interventie uitstelt, wil hij maar zeggen, hoe groter de dreigende chaos.
Een oplossing lijkt niet in zicht. In februari sprak Senegals minister van Financiën over „fundamentele meningsverschillen” met het IMF. Senegal wil een nieuw leenprogramma, maar zonder dat het wordt gedwongen subsidies te schrappen op elektriciteit en brandstof, waar het IMF op aanstuurt. Afgelopen najaar, tijdens gesprekken met het fonds, had premier Sonko die steun nog verhoogd. Door de recent gestegen olieprijzen is ’s lands begroting verder onder druk gekomen.
Wat de verhouding met het IMF ook niet helpt: de recente onthulling van de Financial Times dat Senegal vorig jaar stilletjes 650 miljoen euro leende bij de Africa Finance Corporation, een ontwikkelingsbank in Nigeria, en First Abu Dhabi Bank via total return swaps, een financieel instrument waaraan voor het land meer risico’s kleven dan aan uitgifte van staatsobligaties. Het IMF reageerde gebeten; de leenvoorwaarden zijn niet het het fonds gedeeld.
Zelfs als het IMF over de brug komt, is dat geen échte oplossing, stelt econoom Ndongo Samba Sylla. Hij noemt zijn land „IMF-verslaafd”, en acht de problemen structureler dan de „verborgen miljarden” die zijn bovengekomen. „Al sinds 2019 waarschuw ik dat onze schulden in vreemde valuta onhoudbaar zijn.”
Senegal exporteert in de ogen van Sylla simpelweg te weinig om de schuld te kunnen aflossen. Van de olie- en gaswinning heeft het weinig te verwachten, die is pril. Volgens de econoom kan alleen (gedeeltelijke) kwijtschelding uitkomst bieden. De huidige schuld, eind 2024 volgens het IMF opgelopen tot 40 miljard euro, is „impayable”, zegt hij. Onbetaalbaar. „De regering kan blijven zeggen dat ze zal betalen. Maar de vraag is: tegen welke prijs?”
De onthulling van Senegals „verborgen” miljardenschuld roept ook vragen op over de rol van het IMF, dat voor zijn leenprogramma inzage had in Senegals publieke financiën. Daardoor draagt het fonds volgens premier Sonko „een deel van de verantwoordelijkheid voor de situatie die wij hebben geërfd. Je kunt niet ieder jaar hier langskomen en evaluaties houden en zoiets groots over het hoofd zien”, zei hij afgelopen zomer.
Een woordvoerder van het IMF meldt NRC dat de samenwerking met Senegal, „net als met alle andere landen, gebaseerd is op informatie en gegevens die de autoriteiten verstrekken. […] Uit deze ervaring worden lessen getrokken om het toezicht, de waarborgen en de kaders voor gegevensintegriteit in alle lidstaten verder te versterken.”
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen