Duitsland bevindt zich in een existentiële crisis. Bondskanselier Merz zoekt inspiratie bij Konrad Adenauer. De vraag is of hij over evenveel moed en visie beschikt als zijn voorganger.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking. Hij woont in Berlijn.
Achter de Duitse bondskanselier Friedrich Merz verschijnt een meer dan levensgrote foto van zijn voorganger Konrad Adenauer. ‘Adenauer is een politiek voorbeeld, moedig en vastbesloten’, zegt Merz onlangs tegen zijn christendemocratische partijgenoten op een partijdag in Stuttgart.
Adenauer was de eerste bondskanselier van het toenmalige West-Duitsland, van 1949 tot 1963. Na de militaire en morele catastrofe van het Derde Rijk leidde hij Duitsland naar een nieuwe toekomst, naar het Westen: verzoening met erfvijand Frankrijk, de Europese samenwerking en vooral het bondgenootschap met de Verenigde Staten.
Nu de Amerikaanse president Donald Trump de Navo en de trans-Atlantische band vrijwel dagelijks ondermijnt, verkeert Duitsland in een existentiële crisis. Het snakt naar een nieuwe Adenauer, een leider die het land door de geopolitieke mist naar een nieuwe, veilige bestemming leidt.
Zelf wil Merz graag de rol van een nieuwe Adenauer spelen. In zijn speeches komt hij telkens weer op de oude kanselier terug. Maar kan hij het ook? En vooral: waar moet hij naartoe?
‘De strategische situatie van de Bondsrepubliek is desastreus’, zegt historicus Harald Biermann, voorzitter van het historisch museum Haus der Geschichte in Bonn. ‘We hebben ingezet op de Navo en Frankrijk. Maar er is geen stabiele Navo meer, en ook geen stabiel Frankrijk. Frankrijk is failliet. President Macron heeft een berg scherven achtergelaten.’
De Franse verkiezingen van 2027 zijn volgens hem bepalend voor Europa. ‘Als Marine Le Pen of Jordan Bardella wint, is Europa vernield. Dan staat Duitsland er alleen voor, met een leger dat in een desolate toestand verkeert.’
Nieuw is zo’n penibele situatie niet. Ook in Adenauers beginjaren stond Duitsland er slecht voor. ‘Stelt u zich voor dat u bondskanselier was op 26 juni 1950’, zegt Biermann. De dag daarvoor viel Noord-Korea Zuid-Korea binnen. De parallellen tussen het gedeelde Korea en het gedeelde Duitsland lagen voor de hand. Duitsland had geen leger meer, het was geen lid van de Navo. Amerikaanse troepen waren er niet, die kwamen pas in de herfst van 1950 naar Duitsland. En in Oost-Europa stonden 400 duizend soldaten van het Rode Leger. West-Duitsland was weerloos.’
Zeker in christendemocratische kringen heeft Konrad Adenauer (1876-1967) een bijna heilige status. Hij was de grondlegger van de Bondsrepubliek, een leider met visie, strategisch inzicht en tactische handigheid. Maar is hij ook een model voor de 21ste eeuw?
Zijn huis in Rhöndorf bij Bonn werd na zijn dood door zijn kinderen als museum aan de staat nagelaten. Het is er nog altijd 1967, met katholieke heiligenbeelden, een teakhouten meubel met ingebouwde buizenradio, een zwarte bakelieten telefoon met een rode knop die direct verbinding gaf met het Kanzleramt, destijds een knap staaltje high tech. In de hal bevindt zich een staande klok waarvoor Adenauer zich positioneerde als een van zijn kinderen of medewerkers te laat kwam. Hij wees op de wijzers en zei niets.
In het huis staat maar een televisietoestel, in de keuken, voor zijn trouwe huishoudster Frau Schlief. Adenauer was een man uit de 19de eeuw, opgegroeid in het Keizerrijk. Hij keek geen tv, maar luisterde naar de radio of las detectives, Agatha Christie of Edgar Wallace.
In zijn eetkamer bezegelde Adenauer de verzoening met Frankrijk. Toen de Franse president Charles de Gaulle in 1962 op een doordeweekse dag Rhöndorf bezocht, wilde Frau Schlief de tafel dekken met het zondagse servies. Nee, zei Adenauer, we gebruiken het gewone servies, want De Gaulle komt als vriend, niet als gast.
Adenauer kocht het huis in Rhöndorf nadat hij in 1933 als burgemeester van Keulen door de nazi’s was verjaagd. ‘U bent een misdadiger tegenover het volk dat u werd toevertrouwd’, schreef zijn nationaalsocialistische opvolger. ‘Ik ben uw aanklager en het volk is uw rechter.’ Tijdens het Derde Rijk leidde Adenauer een teruggetrokken leven, maar hij werd in 1944 door de Gestapo gearresteerd, iets wat hij met veel geluk overleefde.
In 1949 werd hij op 73-jarige leeftijd de eerste bondskanselier van het nieuwe West-Duitsland. Hij stond voor enorme uitdagingen. Hoe moest Duitsland zich herstellen van zijn moreel faillissement? En hoe moest het zich verdedigen tegen het Sovjet-communisme dat al tot het Oosten van het land was doorgedrongen? Duitsland had een leger nodig, maar de geallieerde overwinnaars voelden aanvankelijk weinig voor Duitse herbewapening, na de catastrofale ervaringen met het Derde Rijk.
Adenauers oplossing was Westbindung. Als Duitsland en diens leger onderdeel zouden worden van de Europese samenwerking en de Navo, zou het wantrouwen jegens de erfgenamen van het Derde Rijk langzaam verdwijnen, hoopte hij. Gaandeweg zou Duitsland weer tot de familie van fatsoenlijke naties kunnen toetreden.
Ook Adenauer zelf wantrouwde zijn volk, zegt Holger Löttel, wetenschappelijk leider van het Adenauerhaus in Rhöndorf en auteur van de biografie Konrad Adenauer, Leben in Zeiten des Umbruchs. ‘Hij vond de Duitsers labiel en gevoelig voor de verleidingen van een Führer. Door Duitsland te binden in vaste structuren, zoals de Europese samenwerking, wilde hij een terugval naar nationalistisch chauvinisme onmogelijk maken’, aldus Löttel.
Achteraf lijkt de Westbindung een logische, bijna onontkoombare oplossing. Maar destijds was zij zeer omstreden. Westbindung betekende dat Duitsland weer een leger kreeg, al was het in Europees of trans-Atlantisch verband. Honderdduizenden mensen liepen mee in de Ohne Mich (‘zonder mij’)-demonstraties tegen de Duitse herbewapening.
‘De Duitse Wehrmacht verloor in januari 1945 450 duizend soldaten, een divisie per dag. De maanden daarna waren niet veel beter. Dat waren onbeschrijfelijke verliezen, die diep hebben ingegrepen op de collectieve waarneming van de Duitsers’, zegt Biermann.
Bovendien betaalde Duitsland een prijs voor de Westbindung: de Duitse eenheid werd op de lange baan geschoven. Als Duitsland voor de Navo koos, zou de Sovjet-Unie vasthouden aan de DDR. Veel Duitsers waren voorstander van een verenigd, maar neutraal Duitsland, zoals Sovjet-leider Stalin in 1952 voorstelde. Adenauer was daar fel op tegen: hij vreesde dat een neutraal Duitsland in de Russische invloedssfeer terecht zou komen.
Adenauer koos voor het Westen, maar koesterde altijd een zeker wantrouwen tegen de Amerikanen, vooral tegen president John F. Kennedy (1960-1963). Zouden de VS Europa werkelijk te hulp schieten bij een Sovjet-aanval? Zouden zij Chicago willen riskeren om Hamburg te verdedigen?
‘Intern heeft Adenauer ook gezegd dat Europa onafhankelijker van de VS moest worden’, zegt Löttel. In 1957 deden Duitsland, Frankrijk en Italië in het diepste geheim onderzoek naar een Europees kernwapen, schrijft Löttel in zijn biografie over Adenauer. Het project werd in 1958 beëindigd door de Franse president Charles de Gaulle, die een eigen Franse bom wilde.
Adenauer legde de basis voor de moderne Bondsrepubliek. Friedrich Merz, geboren in 1955, ‘heeft de houding van Adenauer tegenover het Westen als het ware met de moedermelk opgezogen’, schrijft journalist Mariam Lau in haar boek over Merz.
De huidige bondskanselier is een echte West-Duitser, opgegroeid met de gedachte dat de band met Amerika van existentieel belang voor Duitsland is. Zijn generatie ervaart het optreden van Trump als verraad.
Merz benadrukt dat Europa ‘volwassen’ moet worden, nu het niet meer op Amerika kan rekenen. Frankrijk speelt daarbij een cruciale rol, als enige lidstaat van de Europese Unie met kernwapens. Maar kan Duitsland op Frankrijk rekenen als Marine Le Pen of Jordan Bardella volgend jaar president wordt?
In Duitsland gaan daarom steeds vaker stemmen op voor een eigen Duits kernwapen. ‘Ik vind dat we daar in elk geval over moeten nadenken’, zegt Biermann. ‘Als de Amerikaanse bescherming wegvalt en we ook niet meer op Frankrijk kunnen rekenen, moeten we iets bedenken. Zonder kernwapens ben je chantabel voor iemand als Poetin.’
Hoe stabiel is Duitsland zelf nog? Adenauer bouwde de christendemocratische CDU uit tot een grote volkspartij die in 1957 zelfs een absolute meerderheid in de Bondsdag haalde. Merz leidt een afbrokkelende CDU die een moeizame coalitie met de sociaaldemocratische SPD vormt, terwijl de extreemrechtse AfD loert op een kans om een spaak in het wiel te steken.
Merz wil van het Duitse leger het sterkste van Europa maken. Maar als de AfD ooit aan de macht komt, zal ook die beschikken over een grote krijgsmacht, schreef analist Liana Fix van de Amerikaanse denktank Council on Foreign Relations onlangs. In een worstcase-scenario komen de nationalistische regeringen van Duitsland, Frankrijk en Polen weer tegenover elkaar te staan, in een herbewapend Europa.
Dat lijkt misschien vergezocht, maar een politicus moet een pessimist zijn, zei Adenauer op zijn laatste verjaardag in Rhöndorf. Hij moet zich het ergste kunnen voorstellen. Adenauer was echter een optimistische pessimist, zei Merz in januari bij de herdenking van de 150ste geboortedag van zijn voorganger. Hij geloofde ook in een oplossing, omdat hij zich verantwoordelijk voelde voor de goede afloop.
In onzekere tijden zei Friedrich Merz een zelfde verantwoordelijkheid te voelen. Maar beschikt hij over de wijsheid en politieke handigheid van zijn voorganger? ‘Dat is een open vraag’, zegt Biermann. ‘Maar Adenauer zei altijd: het belangrijkste is de moed. Merz moet de grote vragen van onze tijd onder ogen zien.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant