Staalfabriek Gaat de Nederlandse overheid harde gezondheidseisen verbinden aan een subsidiepakket voor staalproducent Tata Steel? In een verhit debat eist de Kamer meer garanties.
PvdD-Kamerlid Ines Kostić tijdens het debat over de intentieverklaring tussen Tata Steel en de Nederlandse overheid.
Onder welke voorwaarden gaat Nederland 2 miljard euro overmaken aan staalbedrijf Tata Steel? De staat en het staalbedrijf willen allebei dat de fabrieken in IJmuiden gaan vergroenen. Maar over de manier waarop, en hoe de Nederlandse overheid dan bijdraagt, onderhandelen de partijen al jaren. Op weg naar maatwerkafspraken werd in september een intentieverklaring ondertekend. Dinsdagavond werd in de Tweede Kamer gedebatteerd over de verklaring. De Tweede Kamer schaart zich in meerderheid achter het geven van miljardensteun, maar wil aanscherping op een aantal belangrijke punten.
Vooral het gebrek aan harde gezondheidseisen en de onduidelijkheid of het bedrijf uiteindelijk wel echt stopt met het gebruik van fossiele energie baren veel Kamerleden zorgen. Ze willen meer garanties dat de doelstellingen die de staat stelt – zowel een gezondere leefomgeving als vermindering van de CO2-uitstoot – ook daadwerkelijk afgedwongen kunnen worden.
De VVD toonde zich juist bezorgd dat nog strenger geformuleerde eisen de staalfabriek wegjagen, terwijl de partij lokale staalproductie essentieel vindt. De Partij voor de Dieren en Volt zien Tata Steel het liefst vertrekken, ze menen dat groen staal beter in andere landen in Europa geproduceerd kan worden.
Met de 2 miljard die de staat volgens de intentieverklaring maximaal aan subsidie aan Tata Steel wil verstrekken, en daarbovenop 2 tot 4 miljard die Tata Steel zelf investeert, kan de helft van de installaties op het terrein van de staalfabriek tussen nu en 2030 verduurzaamd worden – al is die deadline nu al krap.
Volgens het plan verdwijnen kooksfabriek 2 (waar vermalen steenkool onder hoge temperatuur bewerkt wordt tot de brandstof ‘kooks’) en hoogoven 7 (waar die kooks gebruikt wordt om van ijzererts ruwijzer te maken). Daarvoor in de plaats komt een installatie die niet op kolen maar op aardgas draait en op termijn over kan stappen op biomethaan of waterstof. Er komt ook een elektrische oven waarin schroot wordt gerecycled. De relatief beperkte hoeveelheid CO2 die in dit nieuwe proces nog vrijkomt, wordt afgevangen en opgeslagen. De verduurzaming van de andere kooksfabriek en hoogoven van het bedrijf zou daarna pas gebeuren, en het staalbedrijf zal deze tweede fase zelf volledig moeten financieren.
In de intentieverklaring staan ook maatregelen tegen de gezondheidsrisico’s in de omgeving van de fabriek. Er komen onder meer overkappingen die het wegvliegen van schadelijke stoffen moeten voorkomen.
Aan de beoogde gezondheidswinst hangen echter amper duidelijke getallen en daar zijn diverse Kamerfracties kritisch op. Meer dan eens wordt in het debat een citaat uit een rapport van de omgevingsdienst aangehaald, Tata Steel zou „calculerend en opportunistisch” te werk gaan. De staat moet niet naïef zijn en duidelijk meetbare doelen stellen, vinden onder meer de PvdD, PRO (GroenLinks-PvdA) en D66.
Staatssecretaris Annet Bertram, staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat (CDA), heeft ook van anderen gehoord dat ze vooral zakelijke en ‘afrekenbare’ afspraken met Tata Steel moet maken, zegt ze. Dat zegt ze dan ook toe. Er komen in de definitieve maatwerkafspraken scherpere doelen en betere meetinstrumenten voor fijnstof, ultrafijnstof, geur en zogenaamde ‘zeer zorgwekkende stoffen’.
De nieuwe installaties leiden in ieder geval de eerste jaren tot 4 procent meer aardgasverbruik voor Nederland. Dat gas moet grotendeels uit de Verenigde Staten komen, niet meer de betrouwbare bondgenoot van weleer. Ook veroorzaakt de gaswinning daar relatief veel CO2-uitstoot, dus schiet de wereld er per saldo weinig mee op, menen diverse partijen. Die kritiek is bekend, zegt minister Stientje van Veldhoven van Klimaat en Groene Groei (D66). Maar volgens haar is aardgas een benodigde stapsteen: de nieuwe installatie meteen op waterstof of biomethaan laten draaien, kan niet.
Wanneer die overstap naar waterstof dan wél moet plaatsvinden, is niet vastgelegd in de intentieverklaring, en de minister is niet voornemens een concreet jaartal op te nemen in de definitieve afspraken. Er moet eerst voldoende groene waterstof beschikbaar zijn en dat is nog niet het geval. Ze benadrukt dat er wel een ‘wortel’ is om Tata Steel zover te krijgen, 200 miljoen van het totaalbedrag wordt pas uitgekeerd als de overstap naar biomethaan of waterstof is gezet. Een ‘stok’ om dit ook af te dwingen is er niet, PRO en Volt zouden willen dat Tata Steel 2032 als deadline opgelegd krijgt.
Autonomie versus afhankelijkheid komt in diverse varianten in het debat aan bod. Staalproductie dichtbij houden is van belang om strategisch autonomer te zijn, vindt de minister, evenals VVD, D66, CDA, JA21 en FVD. Laurens Dassen van Volt vraagt zich aan de interruptiemicrofoon meer dan eens af hoe autonoom je daadwerkelijk bent als zowel ijzererts als gas geïmporteerd moeten worden. Helemaal autonoom is Nederland inderdaad niet, maar strategisch relevant is Nederland met een staalfabriek wel, reageert Henk Jumelet van het CDA.
Een breed gedeelde twijfel is of de businesscase voor een staalfabriek in Nederland op de lange termijn wel stevig genoeg is. In Zweden of Spanje zou groene staalproductie in de toekomst wellicht rendabeler zijn. De discussie hierover, de afgelopen weken uitvoerig gevoerd onder economen, werd in het Kamerdebat meerdere malen aangehaald. Ja, wellicht is energie elders goedkoper. Maar daar tegenover staat dat het bouwen van een nieuwe fabriek, en alles wat daarbij komt kijken, kostbaarder is dan de installaties hier ombouwen.
SP, PVV en PRO benadrukten verder dat ze de arbeidsplaatsen in de regio IJmond van groot belang vinden. In het verlengde hiervan wordt getwijfeld aan de intenties van het moederbedrijf in India. De vrees is dat de productie na een paar jaar pionieren alsnog verplaatst zal worden of dat de tweede fase van de verduurzaming uiteindelijk niet doorgaat. De minister verzekert dat Tata Steel India betrokken is, het bedrijf gaat geen miljarden investeren als het geen duurzame toekomst ziet, meent ze.
Hans van den Berg, topman van Tata Steel Nederland, nam in de loop van de avond plaats op de tribune van de Tweede Kamer. De komende maanden zal hij verder praten met het ministerie. Omdat het om staatssteun voor een bedrijf gaat, moet ook de Europese Commissie instemmen met de uiteindelijke afspraken, eind september moet het definitieve plan voor Tata Steel rond zijn.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen