Toekomst van de NAVO
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Overleeft de NAVO de oorlog in Iran? Het voortbestaan van het militaire bondgenootschap wordt zwaar op de proef gesteld nu de Verenigde Staten het internationaal recht loslaten en Donald Trump openlijk dreigt met het plegen van (verdere) oorlogsmisdaden in Iran, zoals het bombarderen van bruggen en energiecentrales. Woensdag moet blijken of de president zijn dreigement ten uitvoer heeft gebracht. Het is ook de dag dat Mark Rutte, secretaris-generaal van de NAVO, op bezoek is in het Witte Huis. Rutte wist geregeld de plooien in de trans-Atlantische relatie glad te strijken, in ieder geval tijdelijk, en kocht daar zonder meer tijd mee. Maar wat doe je als een NAVO-partner openlijk aanstuurt op oorlogsmisdaden? Wat doe je als de leider van het belangrijkste NAVO-land de waarden van het bondgenootschap – vrijheid, stabiliteit en het recht op zelfverdediging – besmeurt met krankzinnige taal en irrationele oorlogshandelingen?
Onlangs dreigde Trump uit de NAVO te stappen. Hij vindt dat zijn Europese partners te weinig doen om de Straat van Hormuz te helpen heropenen (deze economisch belangrijke doorgang was overigens gewoon open totdat Trump de aanval op Iran opende). In een opmerkelijk interview met NRC betoogt de Vlaamse hoogleraar Koert Debeuf dat Europese NAVO-leden niet moeten wachten op een Amerikaans vertrek en zelf uit de alliantie moeten stappen. „Door vast te houden aan onze alliantie met de VS, kunnen wij dominogewijs in een wereldoorlog terechtkomen”, waarschuwt de Midden-Oostenkenner.
Aan opstappen kleven risico’s. Europa is indirect ook verwikkeld in een oorlog met Rusland en meer algemeen is de militaire verwevenheid met de VS nog erg groot. Een discussie voeren over opstappen of niet zou ook tussen NAVO-leden grote verschillen aan het licht brengen en tot verdeeldheid kunnen leiden. Tegelijkertijd is het duidelijk dat in een toxische relatie blijven zitten extreem schadelijk kan zijn.
Europa deed dit al eerder, met Israël. Het kwam niet wezenlijk in actie toen het duidelijk was dat er een genocide gaande was in Gaza. De speciale relatie met Israël kreeg uiteindelijk altijd voorrang. Het staat haaks op de Europese ambities om hoeder te zijn van multilateralisme en internationaal recht. Het heeft het Europese aanzien in de wereld, maar ook in Europese landen zelf, zwaar beschadigd.
Dezelfde dynamiek dreigt nu met de VS. Op een paar uitzonderingen na, zoals Spanje, slagen Europese landen er niet in om duidelijk stelling te nemen tegen de oorlog in Iran. Een oorlog die volgens juristen, nog los van mogelijke oorlogsmisdaden, toch al indruist tegen internationaal recht omdat de VS niet bedreigd werden door Iran. Militaire bases in Europa worden door de Amerikanen ook nog volop als springplank naar Iran gebruikt. Wie zwijgt, stemt toe – of zo kan het in ieder geval sterk overkomen. EU-leiders en de Britse premier Starmer lijken zich hiervan bewust. De afgelopen weken boden ze al iets meer tegenwicht.
Maandag trok voorzitter António Costa van de Europese Raad, het gremium van de leiders, nog wat extra rode lijnen. Het bestoken van civiele infrastructuur is „illegaal en onacceptabel”, reageerde de Portugese oud-premier op Trumps dreigementen. „Dit geldt voor Ruslands oorlog in Oekraïne en het geldt overal.” In andere woorden: het regime in Iran is zonder meer wreed en moorddadig, maar dat geeft NAVO-landen niet het recht om zich te verlagen tot oorlogsmisdaden. Het zou goed zijn als Rutte die fundamentele boodschap, op zijn eigen manier, overbrengt aan Trump.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.