Werner Herzog | Regisseur In ‘Ghost Elephants’ volgt Herzog natuuronderzoeker Steve Boyes, die in Angola zoekt naar een onontdekte olifantensoort. Maar de documentaire is geen natuurfilm. Het gaat over de zoektocht naar de waarheid. Én over Herzogs lotbestemming.
Nee, Werner Herzog (83) heeft geen natuurfilm gemaakt. Zijn nieuwste documentaire mag dan tot stand zijn gekomen in samenwerking met National Geographic en een dier in de titel hebben, maar een natuurfilm is het „duidelijk niet”, zegt de Duitse schrijver, regisseur en filmproducent via een videoverbinding vanuit New York. „Daarom is de titel ook: Ghost Elephants. Het gaat over dromen, over de geesten van olifanten. De onderliggende vraag – niet alleen in deze film, maar waarschijnlijk ook in ons leven – is of het soms beter is om een droom te hebben die nooit in vervulling gaat. Dat kan zo veel intenser, zo veel mooier zijn.”
De inmiddels 83-jarige Herzog heeft niet lang nodig om de diepte in te duiken; het gesprek is amper twee minuten gaande wanneer hij de onderliggende vraag van het leven ter sprake brengt. Het is eind februari en zijn dagen staan in het teken van interviews over Ghost Elephants, dat deze week in de bioscoop komt. In de Verenigde Staten was de film eerder te zien: daar ging hij op 27 februari in première in de bioscoop. De dag voor ons gesprek schoof Herzog aan bij een Amerikaanse ochtendshow en was hij tot elf uur ’s avonds in de weer met interviews.
„Nou ja, het is deel van het werk. I’m not in the culture of complaining.”
„Ik ben helemaal niet diplomatiek.”
In Ghost Elephants volgt Herzog de Zuid-Afrikaanse onderzoeker en milieubeschermer Steve Boyes, die de hoogvlakte van Angola afspeurt naar een gigantische, nog niet ontdekte olifantensoort. Hij wordt op de expeditie begeleid en bijgestaan door de Angolese etnobioloog Kerllen Costa en drie spoorzoekers uit Namibië, die onderdeel zijn van de San: de inheemse bewoners van de Kalahari-woestijn. Boyes leeft al jaren met beelden van de ‘spookolifant’ in zijn hoofd: zou hij echt bestaan? Hij voelt tot in het diepst van zijn wezen dat hij op zoek moet gaan.
„Het is allemaal een combinatie. Steve is een charismatisch hoofdfiguur in deze film, maar dat zijn de spoorzoekers bijvoorbeeld ook. De film is geen verslag van een expeditie – dat is niet wat ik doe. Ik denk dat het uiteindelijk niet over de natuur gaat, maar over onszelf. Over mensen en onze herkomst.”
Werner Herzog, met onderzoeker Steve Boyes, hoofdpersoon in ‘Ghost Elephants’, op het filmfestival in Venetië in 2025.
Herzog begint een scène te beschrijven uit de documentaire, waarin een van de stamoudsten van de San buiten in de zon een muziekinstrument repareert, omringd door kippen. In de film klinkt de mijmerende stem van Herzog in een voice-over: zonder dit beeld te willen romantiseren, heeft hij even het gevoel dat „it can’t get any better than this”.
„Gister werd de film vertoond in een filmtheater in Manhattan en dit was het moment waar het hardst om werd gelachen. Daar genoot ik van, want zo was het ook bedoeld. Het is een warme blik op de stamcultuur en ook een manier waarop ik naar mensen kijk. We weten dat we allemaal afstammen van de San. En ze zijn precies zoals wij. Ze zijn niet exotisch of wat dan ook – ze zijn ons.”
Herzog herinnert zich zijn eerste interactie met een van de spoorzoekers: „Toen ik hem ontmoette, vroeg ik hem: ‘In jouw taal betekent de naam van jouw volk: ‘echte mensen’. Wat ben ik dan? Ik heb nog haar op mijn borst. Ben ik half-dier?’ [San hebben doorgaans weinig tot geen zichtbaar lichaamshaar.] En hij lacht. ‘Oh, nee, jullie zijn ook mensen, maar we noemen jullie: de harigen.’ Zo ben ik binnen dertig seconden in diep, diep contact met deze mensen. Dat moet je in je hebben als je zo’n film maakt. Meteen een diepe, menselijke interactie, een echte connectie. We lachen om hetzelfde.”
De manier waarop Herzog de onderwerpen en hoofdpersonen uit zijn film beschrijft, is haast teder te noemen. Toch stond hij ook lang bekend om films waarin de gekte nabij voelde en de werkwijze niet onomstreden was. Van controverse is tegenwoordig weinig sprake meer; onder een jongere generatie is Herzog vooral bekend komen te staan als de grappige, eigenzinnige maker met de iconische, rasperige stem. En hoewel Boyes net als veel van Herzogs andere hoofdpersonen niet altijd helder onderscheid maakt tussen verbeelding en werkelijkheid, is hij bij lange na niet de meest zonderlinge figuur die de filmmaker heeft gevolgd.
„Nee. Ik ben altijd zo geweest. Het was een probleem van de media, zoals waarschijnlijk ook jouw krant, die mij neerzetten als een gestoorde, geobsedeerde, sombere doemdenker en god weet wat nog meer. Nu begrijpen mensen plotseling dat in al mijn films veel warme humor zit. In allemaal, stuk voor stuk. Op het internet begint dit meer over te komen; dat ik een vreemd, Beiers gevoel voor humor heb, maar dat het ook een heel warm soort humor is.
„Nee. Ik geef niet om de media. Dat is niet mijn probleem.”
„Nee. Vergeet dat beeld van mij. Het is compleet irrelevant. Het enige wat telt is wat je ziet op het scherm. En natuurlijk, wanneer we spreken over ‘de waarheid’, dan doen we dat alleen tussen aanhalingstekens. Want niemand van ons weet wat het is. Niemand. Er is een enquête geweest onder tweeduizend filosofen over wat ‘waarheid’ is – er is geen samenhangend antwoord. Maar het is goed dat wij, als menselijke soort, het in ons hebben om op reis te gaan naar het onbekende. We hebben een vaag gevoel van welke richting we uit moeten gaan, en blijkbaar moeten we die reis ondernemen en is het inherent aan mensen dat we proberen te definiëren wat ‘waarheid’ is. Dat is een prachtige achtervolging. En dat is ook waar al mijn films over gaan.”
„Ik heb erop gewezen dat wat ik schrijf waarschijnlijk langer zal voortleven dan mijn films. Dat vond men verbijsterend. Maar nu veel van mijn boeken zijn uitgebracht of heruitgebracht, beginnen mensen te begrijpen dat er iets heel krachtigs in zit. Ze beginnen het verschil te begrijpen tussen schrijven en filmen en dat er niemand is die proza schrijft zoals ik dat doe. Ze zijn verbaasd over hoe ik filmen en schrijven samenbreng en ik heb daar een simpele verklaring voor: cinema is mijn reis, schrijven is mijn thuis.”
Werner Herzog op het filmfestival van Venetië in 2025.
„Uit dezelfde levensvisie, ja. Hetzelfde inbeeldingsvermogen, dezelfde manier van verhalen vertellen.”
„Ook, ja.”
„Ja. Ik kende al vrij vroeg in mijn adolescentie mijn lotsbestemming.”
„Het werd aan me geopenbaard. Dat is tot op de dag van vandaag hetzelfde gebleven: ik ken mijn lotsbestemming. Het heeft zichzelf gemanifesteerd.”
„Nee, het is veel meer dan dat. Maar het fundamentele element is verhalen vertellen, sure.”
„Nee. Ik weet dat ik goed schrijf en ik weet dat mijn films goed zijn.”
Herzogs nieuwste goede film is vanaf deze woensdag te zien in de bioscoop en vanaf 5 juni op Disney+.