Niet alleen daadwerkelijke bombardementen van civiele doelen in Iran, maar ook Donald Trumps dreigementen daarmee kunnen volgens hoogleraar militair recht Marten Zwanenburg strijdig zijn met het oorlogsrecht.
schrijft vanuit Istanbul over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden.
Er kan, gezien de reacties van volkenrechtexperts, politiek leiders en VN-chef António Guterres, weinig twijfel over bestaan dat ‘Iran terugbombarderen naar het stenen tijdperk’, waarmee Donald Trump heeft gedreigd, een oorlogsmisdrijf is. Dinsdag deed de Amerikaanse president er nog een schepje bovenop. ‘Een hele beschaving zal vannacht sterven’, liet hij weten.
Maar zelfs het dreigen ermee is al een schending van het oorlogsrecht. Dreigingen met als primair doel de burgerbevolking angst aan te jagen zijn verboden. ‘De retoriek van Trump biedt aanleiding voor de conclusie dat daarvan sprake is’, zegt Marten Zwanenburg, hoogleraar militair recht aan de Universiteit van Amsterdam en de Nederlandse Defensie Academie. ‘Zo’n dreigement kan op zich al een schending van het oorlogsrecht zijn.’
Voor de daad zelf, zoals het bombarderen van bruggen en energiecentrales, is het nog duidelijker. Het oorlogsrecht biedt de aanvallende partij wel enige ruimte, namelijk als infrastructuur wordt gebruikt voor militaire doelen, maar de bewijsdrempel ligt hoog.
Het recht maakt nadrukkelijk onderscheid tussen civiele objecten, die niet aangevallen mogen worden, en militaire doelwitten. Een burgerobject kan een militair doelwit worden als het een effectieve bijdrage levert aan de krijgshandelingen. Bovendien moet de vernietiging ervan daadwerkelijk militair voordeel opleveren. Pas als aan beide voorwaarden is voldaan, zegt Zwanenburg, is iets een militair doelwit.
‘Bruggen en energie-infrastructuur zijn in beginsel burgerobjecten, dus mogen niet worden aangevallen. Maar als een brug wordt gebruikt voor vervoer van munitie of personeel, kan het een militair doelwit worden. Alleen moet dat van geval tot geval worden beoordeeld. Het lijkt me heel onwaarschijnlijk dat alle bruggen in Iran aan die voorwaarden voldoen en dus militair doelwit zijn.’
En zelfs al was dat zo, dan nog geldt de regel van proportionaliteit. Bij het aanvallen van een op zich legitiem doelwit moet van tevoren worden ingeschat wat de nevenschade voor burgers zal zijn, en anderzijds welk militair voordeel ermee zal worden behaald. Is de verwachte nevenschade buitenproportioneel, dan mag er alsnog niet worden aangevallen.
‘Ook als al die bruggen legitieme doelwitten zouden zijn, dan nog is het heel onwaarschijnlijk dat de aanvallen altijd proportioneel zijn’, zegt Zwanenburg. ‘Want er zijn ongetwijfeld bruggen die heel belangrijk zijn om bijvoorbeeld burgers te kunnen evacueren, of op de route liggen naar een ziekenhuis.’
Bij aanvallen die al zijn uitgevoerd, kunnen eveneens juridisch gezien grote vraagtekens worden gezet. Vorige week publiceerden ruim honderd volkenrechtexperts in de VS een verklaring van die strekking. ‘Wij vrezen dat fundamentele regels zijn geschonden’, schrijven ze, ‘onder meer bij aanvallen op civiele objecten, politieke leiders zonder militaire functie, olie- en gasinfrastructuur en waterontziltingsinstallaties.’
Zwanenburg deelt die zorg. Industrieën waarmee Iran geld verdient, dat vervolgens wordt gebruikt om de krijgsmacht te betalen? ‘Twijfelachtige doelen’, meent hij. ‘Te ver verwijderd van de krijgsverrichting om te worden gezien als legitiem militair doelwit.’ Hetzelfde geldt voor een staatszender die propaganda verspreidt – tenzij via de televisie direct opdrachten worden gegeven aan militairen.
De strijdigheid met het recht kan ook een probleem vormen voor individuele Amerikaanse militairen. Zij hebben volgens het oorlogsrecht niet alleen het recht, maar zelfs de plicht te weigeren oorlogsmisdrijven te plegen, als zij daartoe opdracht krijgen.
‘Het gaat om bevelen waarvan ze weten of redelijkerwijs kunnen weten dat ze onrechtmatig zijn’, zegt Zwanenburg. ‘De Amerikanen laten zich voorstaan op hun uitgebreide lesprogramma over het oorlogsrecht. Dan wordt het lastig voor militairen om tegen de rechter te zeggen: we wisten niet dat het aanvallen van alle bruggen strijdig was met het recht.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant