Oorlog in het Midden-Oosten Alleen al het dreigement van de Amerikaanse president Donald Trump om de Iraanse beschaving te vernietigen kan een oorlogsmisdrijf zijn. Laat staan als hij het uitvoert.
President Donald Trump beantwoordt vragen van journalisten op een persconferentie over Iran in het Witte Huis maandag.
„Een hele beschaving zal vannacht sterven, om nooit meer terug te keren.” Met een bericht op zijn eigen Truth Social escaleerde de Amerikaanse president Donald Trump dinsdagmiddag opnieuw zijn doemsdagdreigementen aan het adres van de Iraanse bevolking, als Teheran de Straat van Hormuz niet wil openen. „Ik wil niet dat dat gebeurt, maar het zal waarschijnlijk wel zo zijn”, zei Trump over de dreigende Amerikaanse vernietiging van de Iraanse civiele infrastructuur.
Officieel had hij Iran tot woensdagnacht gegeven om te reageren, maar dinsdag waren er al aanvallen op bruggen en het spoor. Ook vielen de Amerikanen opnieuw het olie-overslageiland Kharg aan, volgens vicepresident JD Vance gaat het om militaire doelen.
Trump begon zijn dreigementen met luchtaanvallen op bruggen, elektriciteitscentrales, ontziltingsinstallaties en de olie-industrie enkele weken geleden, in een poging de door Iran gecontroleerde Straat van Hormuz open te krijgen. Vooralsnog lijken de Iraniërs zich weinig aan te trekken van de ongekend dreigende taal vanuit het Witte Huis.
Trump dreigde in het weekeinde, maandag en dinsdagochtend met massale Amerikaanse aanvallen op de civiele Iraanse infrastructuur, met name bruggen en elektriciteitscentrales, als Iran de Straat van Hormuz niet opent voor dinsdag acht uur ’s avonds aan de Amerikaanse oostkust (woensdagochtend 2 uur Nederlandse tijd). „Het hele land kan in één nacht worden uitgeschakeld, en die nacht kan morgennacht zijn”, zei Trump maandag. Als er voor die tijd geen „deal” komt zal „de hel op hen neerdalen”, dreigde de Amerikaanse president.
Iran heeft een voorstel tot een staakt-het-vuren voor 45 dagen afgewezen. De Tehran Times meldt dat Iran al het diplomatieke verkeer met de Amerikanen opgeschort heeft.
De Iraanse regering riep jongeren op om menselijke ketens te vormen rond de energiecentrales. Volgens president Masoud Pezeshkian hebben 14 miljoen Iraanse burgers gevolg gegeven aan oproepen van de staatsmedia om te gaan vechten voor het land bij een eventuele invasie door de VS en Israël.
Het dreigement van Trump alleen al kan een oorlogsmisdrijf zijn, zegt Marten Zwanenburg, hoogleraar militair recht aan de Universiteit van Amsterdam en de Nederlandse Defensie Academie. „Het is verboden om dreigementen te uiten met als primaire doel de burgerbevolking angst aan te jagen. Het is de vraag of die angst hier het primaire doel is, maar het is in elk geval wel het logische gevolg van zo’n dreigement.”
Het daadwerkelijk bombarderen van bruggen en elektriciteitscentrales mag, zegt Zwanenburg, alleen als je kunt aantonen dat het militaire doelwitten zijn die bijdragen aan de Iraanse krijgsverrichtingen. „Dat moet je van geval tot geval beoordelen. Je mag niet alle bruggen bombarderen met als argument dat er misschien ooit een tank overheen rijdt; dan moet je aantonen dat die tank daadwerkelijk verwacht wordt.”
Daarbij geldt het „proportionaliteitsbeginsel”: de verwachte nevenschade, in de vorm van burgerslachtoffers en schade aan burgerobjecten, mag niet buitensporig zijn. In Libanon, waar Israël alle bruggen over de Litani-rivier vernield heeft, lijkt die proportionaliteit volgens Zwanenburg in elk geval geschonden. „Want burgers kunnen die bruggen niet meer gebruiken om het strijdtoneel te ontvluchten, waardoor ze meer kans lopen om verwond te raken of gedood te worden.”
De VS en Israël zien de Iraanse olie-industrie als rechtmatig doelwit nu Iran de opbrengst van de olie-export aanwendt om het leger te financieren. Dat is een juridische opvatting die niet breed gedeeld wordt, zegt de hoogleraar. „Alleen de VS en Israël zien dit als legitiem argument. Voor de rest van de wereld moet het militaire gebruik van olie directer zijn om een aanval te rechtvaardigen.”
Vorig jaar werden er, ook vanuit de VS, al beschuldigingen geuit dat de Amerikaanse strijdkrachten zich onder de regering-Trump schuldig maken aan misdaden tegen de menselijkheid in het Caraïbisch gebied. Sinds september voerden de Amerikanen bijna vijftig aanvallen uit op wat Washington „drugsboten” noemt; daarbij zouden volgens verschillende media in totaal zeker 163 doden zijn gevallen.
Toen de Democratische senator Mark Kelly (Arizona) vorig jaar samen met vijf collega-Congresleden Amerikaanse militairen opriep „illegale bevelen te negeren” werden zij door Trump beschuldigd van „verraad” en het „aanzetten tot het plegen van misdrijven”.
De Amerikanen hebben de afgelopen weken meer dan drieduizend doelen aangevallen in Iran, variërend van luchtverdedigingsinstallaties en militaire vliegvelden tot wapenfabrieken en munitiedepots. Maar ondanks herhaalde beweringen van president Trump dat de Iraanse strijdkrachten zijn gedecimeerd blijkt nog elke dag dat Teheran in staat is om terug te slaan met raketten en drones. Dinsdagochtend voerde Iran nog een aanval uit op een fabriek voor petrochemische producten in de Saoedische stad Jubail.
CNN meldde vrijdag op basis van bronnen bij de Amerikaanse inlichtingendiensten dat ongeveer de helft van de Iraanse raketlanceerinstallaties nog intact is, en dat Iran land nog steeds beschikt over duizenden kamikazedrones. „Ze staan nog steeds volledig paraat om absolute chaos te veroorzaken in de hele regio”, zei een inlichtingenbron tegen CNN. Zelfs de Iraanse luchtverdediging is nog niet helemaal uitgeschakeld, zo bleek vorige week vrijdag toen een Amerikaans gevechtsvliegtuig werd neergehaald. Eerder was al een F-35 ‘stealth’ jachtvliegtuig geraakt door de Iraanse luchtafweer.
Brigadegeneraal Han Bouwmeester, hoogleraar militair-operationele wetenschappen aan de Nederlandse Defensie Academie, ziet „geen directe link” tussen bijvoorbeeld elektriciteitscentrales en de Iraanse strijdkrachten. „Die kunnen zichzelf bedruipen met stroom, daar hebben ze die centrales niet voor nodig.” En de bruggen? „Ik zie geen militaire waarde om die aan te vallen”, zegt Bouwmeester.
Wat kan dan wel het militair-strategische doel van Trump zijn? Bouwmeester: „Het is bangmakerij. Misschien is de hoop dat de Revolutionaire Garde zal opgeven als het hele land op zwart gaat. Maar gaat dit de bevolking helpen om de Garde omver te werpen?”
Voor de Garde, zegt de brigadegeneraal, is het een existentiële strijd. „Ik zie het niet gebeuren dat de machthebbers zich hierdoor overgeven. De vraag is ook: aan wie? Want er zijn geen Amerikanen ter plaatse. Aan het volk? Ik denk niet dat de leden van het regime zachtzinnig ontvangen zullen worden. Er zit dus eigenlijk maar één ding op: doorvechten.”
Wereldwijd wordt met grote nervositeit afgewacht wat Trump gaat doen. Sommige wereldleiders hebben op voorhand al hun afkeuring laten blijken. Zo benadrukt voorzitter António Costa van de Europese Raad dat het aanvallen van civiele infrastructuur, met name elektriciteitscentrales, „illegaal en onaanvaardbaar” is. Europese leiders keerden zich de afgelopen weken al meer en meer af van de oorlog van de VS.
Saillant is dat NAVO-baas Mark Rutte woensdag bij Trump op bezoek gaat. Tot nu toe heeft de oud-premier steeds de acties van de Amerikaanse president verdedigd, maar hoe reageert hij als de grootste NAVO-lidstaat oorlogsmisdaden pleegt? De verhoudingen binnen het bondgenootschap kwamen op scherp te staan nadat de andere lidstaten geweigerd hadden om aan Trumps oorlog deel te nemen.
De Israëlische premier Benjamin Netanyahu, aanvalspartner van Trump, wil de strijd juist voortzetten. Een staakt-het-vuren zou riskant zijn, aldus Netanyahu. Zelf bombardeerde Israël de afgelopen dagen drie petrochemische fabrieken, waar grondstoffen voor ballistische raketten geproduceerd zouden worden, en riep het de Iraanse bevolking op om de trein te mijden. Dat wijst erop dat Netanyahu van plan is om zij aan zij met Trump civiele infrastructuur te bombarderen.
In de VS werd door sommige Republikeinen geschokt gereageerd op de aankondiging van Trump dat de hele Iraanse beschaving zal sterven. Senator Ron Johnson, een trouwe Trump-aanhanger, zei dinsdagmiddag bij CNN dat hij „hoopt en bidt” dat de uitlatingen van de president „grootspraak” zijn. Hij wil niet „dat wij de civiele infrastructuur opblazen”. Johnson: „We zijn niet in oorlog met de Iraanse bevolking. We proberen hen te bevrijden.”
Oud-congreslid en MAGA-supporter Marjorie Taylor Greene, die inmiddels heeft gebroken met Trump, riep dinsdagmiddag op het 25ste amendement in werking te stellen, waarmee het kabinet verklaart dat de president niet meer in staat is zijn taken uit te voeren, en wordt vervangen door de vicepresident. „Er is geen enkele bom gevallen op Amerika”, schreef Taylor Greene. „We kunnen niet een hele beschaving vermoorden.”
De leider van de Democraten in de Senaat, Chuck Schumer, noemde Trump een „extreem ziek persoon” in een reactie op zijn dreigement richting Iran. „Elke Republikein die weigert zich bij ons aan te sluiten om tegen deze roekeloze, gekozen oorlog te stemmen, draagt de volledige verantwoordelijkheid voor alle gevolgen van wat dit in godsnaam ook is.”
De grote vraag is of Trump zijn dreigement van vernietiging van de Iraanse civiele infrastructuur ten uitvoer wil en kan laten brengen. De uitvoering is handen van de Amerikaanse strijdkrachten in de regio. Zijn de militair verantwoordelijken bereid Trumps bevelen op te volgen? Eerder in Venezuela deden zij dat wel, want behalve bij het bestoken van ‘drugsbootjes’ ontbrak volgens internationale experts ook aan de ontvoering van de Venezolaanse president Maduro een wettelijke basis.
De vraag is of Trump zijn dreigement richting Iran daadwerkelijk doorzet. De afgelopen dertien maanden is hij regelmatig teruggekomen op ernstige dreigementen of beslissingen die zich als een boemerang tegen hem keerden, zoals bij de afkondiging van hoge importheffingen een jaar geleden. Het leverde de afkorting TACO op: Trump Always Chickens Out.
Ook in de richting van Teheran heeft Trump de afgelopen weken herhaaldelijk zijn eigen doelstellingen, dreigementen en ultimatums tegengesproken, of gewijzigd. Regime change was voor de oorlog geen Amerikaans doel, daarna wel, maar toen het regime aanbleef kwam Trump daar op terug. Ook over de duur van de aanvallen op Iran waren uitspraken van Trump niet eenduidig. Aanvankelijk zei hij dat die „enkele weken” zouden duren, later veranderde hij dat in: „Hoelang we ook nodig hebben.” Vorige week verwachtte Trump dat de oorlog nog „twee tot drie weken” zou duren.
The New York Times publiceerde zondag een lange lijst met ultimatums van Trump waarin van Iran werd geëist de Straat van Hormuz te heropenen. Dat begon op 21 maart met een ultimatum van 48 uur, dat twee dagen later werd verlengd tot vijf dagen, vanwege „productieve gesprekken”. Toen de beurskoersen op 26 maart kelderden stelde Trump zijn ultimatum uit tot 6 april. Op 30 maart kwam hij daar op terug en schreef dat de VS alle energiecentrales, oliebronnen, het olie-eiland Kharg en mogelijk alle ontziltingsinstallaties zouden vernietigen als Iran de Straat niet „onmiddellijk” zou openen.
Op 1 april meldde Trump dat de VS een staakt-het-vuren zouden overwegen. Op 5 april was de maat weer vol, zo liet Trump blijken met zijn ‘Open the Fuckin’ Strait’-post. Hoe zwabberend Trumps beleid ook is, Iran heeft weinig keus en zal zijn dreigementen serieus moeten nemen. Iran dreigde op zijn beurt de aanvallen op infrastructuur in de regio uit te breiden en ook een tweede belangrijke doorgang voor de internationale scheepvaart, de Rode Zee, af te sluiten.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet