Brand Hawaï In 2023 vielen in het Hawaïaanse Lahaina meer dan honderd slachtoffers bij de dodelijkste Amerikaanse natuurbrand in een eeuw. De wederopbouw raakt alle open zenuwen van het moderne Hawaï, van de rol van toerisme tot de illegale annexatie door de VS.
In de omgeving van het rampgebied in Lahaina op Maui staan overal kleine noodwoningen.
De haven van Lahaina is sinds kort weer open voor scheepvaart, maar een beetje surrealistisch is het wel. De toeristen die van de Trilogy VI-catamaran afstappen, na een ochtendje walvissen spotten, komen terecht in een desolaat niemandsland. Van het centrum van Lahaina staat bijna niks meer overeind sinds de dodelijkste natuurbrand in de Verenigde Staten in meer dan een eeuw, op 8 augustus 2023.
Waar de toeristen op het Hawaïaanse eiland Maui van boord gaan, kwamen die dag meer dan honderd mensen om het leven. Op de lege percelen groeit onkruid of ligt asfalt. Ofschoon bijna al het puin van de brand zorgvuldig is opgeruimd, zijn op de straten nog zwarte sporen te zien.
Stephen Bennett (45), directeur van Trilogy Excursions (meer dan honderd werknemers), weet dat sommige locals vinden dat de haven te snel weer open is, vertelt hij op de kade. „Sommige mensen zijn er nog niet klaar voor, het ligt heel gevoelig. Maar we moeten ook vooruit. Je hebt een economie nodig, mensen moeten hier ook een inkomen kunnen verdienen.”
Snoeiharde wind en extreme droogte veroorzaakten tweeënhalf jaar geleden een enorme ramp op Maui. Een klein brandje, vermoedelijk ontstaan door een omgewaaide elektriciteitspaal, ontwikkelde zich tot een vuurzee die razendsnel door Lahaina trok. Op tijd wegkomen was voor velen lastig, een groot aantal mensen kwam om in hun auto’s. Sommigen vluchtten de zee in.
Naast het verlies van mensenlevens was de materiële schade groot. Het volledige historische centrum van Lahaina, een van de bekendste trekpleisters van Hawaï, ging verloren. Daaronder was het iconische Front Street, een boulevard aan zee vol restaurants en galeries die bij menig Amerikaanse vakantievierder bekend was.
Een luchtfoto van Lahaina drie dagen na de grote natuurbrand op 8 augustus 2023 laat goed de verwoesting zien.
Een van de bedrijven die werd getroffen was Trilogy, dat vanuit meerdere kustplaatsen op Maui excursies verzorgt. Het verloor een catamaran die in de haven lag, Bennett had er die ochtend nog op gewerkt. „Hij ligt hier nog op de bodem”, zegt hij in de haven. De onheilspellend harde wind van die dag staat hem nog goed bij, de troep die door de lucht vloog. Na de eerste geruchten over vuur annuleerde hij alle tochten en vertrok hij naar huis, waardoor hij ontkwam.
Enkele weken geleden nam Trilogy de vervanger van de afgebrande catamaran in gebruik. Bennett is blij dat hij weer vanuit Lahaina kan werken. „Voor mij is dit een symbool van weerbaarheid.” Maar hij weet heel goed dat niet iedereen er zo over denkt. Over de rol van toerisme in het stadje „borrelden altijd al spanningen vlak onder de oppervlakte”, zegt Bennett – en na de ramp al helemaal.
Welk Lahaina moet terugkomen op de plek van de branden? De wederopbouw van het plaatsje is tweeënhalf jaar na de brand uitgegroeid tot twistpunt dat veel open zenuwen van het moderne Hawaï raakt. Een deel van de gemeenschap ziet een kans om een radicaal ander Lahaina te bouwen, waarin toerisme een minder grote rol speelt en meer aandacht is voor het pre-koloniale verleden.
„Dit is een kans op een reset”, zegt Tamara Paltin, wethouder voor de gemeente Maui en verantwoordelijk voor het gebied rondom Lahaina. Die plaatst ze nadrukkelijk in de context van historisch onrecht. „Wij inwoners van Hawaï hebben niet per se ons eigen lot vorm kunnen geven”, vervolgt ze.
De Hawaïaanse monarchie werd eind negentiende eeuw illegaal omvergeworpen door de VS, iets wat president Bill Clinton in 1993 officieel zou toegeven. Hawaï was destijds een internationaal erkende staat. Of zoals Paltin het aan het begin van het videogesprek formuleert: „We leven hier onder een agressieve bezetting.”
Paltin is Native Hawaiian, ze stamt af van de oorspronkelijke Polynesische bewoners van de eilandengroep, die nu een minderheid van de 1,4 miljoen inwoners uitmaken. Ze vertolkt een op Hawaï breed levende woede over de annexatie, die er volgens velen toe leidde dat de archipel afhankelijk werd van Amerikaans toerisme en het leger, terwijl de oorspronkelijke landbouweconomie instortte.
„Als ik naar de winkel ga om een pak melk te kopen, sta ik soms 45 minuten tussen toeristen in de rij”, zegt Paltin. Er is in Hawaï decennialang een enorme instroom geweest van rijke Amerikanen van het vasteland – onder meer Jeff Bezos, topman van Amazon, bezit grote stukken land. Inmiddels is de staat een van de duurste van de VS, waardoor veel oorspronkelijke bewoners naar het vasteland zijn vertrokken.
Lahaina was in veel opzichte het summum van dit probleem: als een van de meest geliefde plekken van Hawaï telde het veel huizen van rijke, witte Amerikanen die er niet het hele jaar woonden. Berucht was de moderne en in het straatbeeld sterk detonerende villa van voormalig Boeing-manager Stanley Deal en zijn vrouw aan Front Street: zij woonden er maar een paar maanden per jaar. Het brandde volledig af; het prachtige perceel met eigen toegang tot zee is leeg, maar wordt door camera’s in de gaten gehouden.
De branden maakten sluimerende frustratie expliciet. De woningnood voor ‘gewone’, soms getraumatiseerde Hawaïanen werd door de verwoesting nog prangender. Velen moesten uitwijken naar de kleine noodwoninkjes die overal in de omgeving van het rampgebied staan. De gemeente Maui besloot vervolgens in 2025 particuliere verhuur van vakantiewoningen de komende jaren uit te faseren. In Lahaina werd ook een verbod ingesteld op nieuwe privézwembaden.
Gedenkplek voor de slachtoffers van de brand. Het was de dodelijkste natuurbrand in de Verenigde Staten in meer dan een eeuw.
„Bewoners voorop”, noemt de gemeente dat beleid. Ondertussen besloot het bestuur zich juist wel in te zetten voor de terugkeer van een oud Hawaïaans koninklijk complex, ongeveer ter hoogte van het verschroeide honkbalveld. Het spectaculair gelegen Lahaina was ooit de hoofdstad van het eilandkoninkrijk, een verleden dat over de eeuwen grondig is uitgewist.
Paltin: „Veel mensen die hierheen verhuisd waren, misschien één, twee, drie generaties geleden, zeiden na de brand direct dat ze Lahaina wilden herbouwen zoals het was.” Maar dat, zegt Paltin, was het stadje van de walvisjacht, van de suikerplantagetijd – kortom, van na de annexatie. De gemeente wil nu ook een ander stuk geschiedenis weergeven. Bij veel percelen in het rampgebied staan nu bordjes die waarschuwen voor een „gevoelig cultureel gebied”, dat apart is gezet voor de herbouw van het koninklijk complex.
Dit plan is nog het minst controversieel. Veel maatregelen hebben ervoor gezorgd dat toeristische ondernemingen zich aangevallen voelen. Het terugdringen van vakantieverhuur zal leiden tot minder bezoekers, vreest de industrie, die massaal in het verweer kwam (de maatregel is aangenomen, maar wordt nog aangevochten bij de rechtbank).
Bij Trilogy Excursions maken ze zich zich nog het meest zorgen over een ander voorstel. Bedrijven die de haven van Lahaina gebruiken moeten in de toekomst mogelijk verplicht een ‘culturele training’ volgen, waar het Hawaïaanse verleden van Lahaina en Maui centraal staat.
Nog niet alle details zijn al duidelijk, maar het bedrijf ziet hier niets in. Volgens directeur Bennett – een Californiër – doet Trilogy al veel aan „het culturele element” in excursies, zegt hij. „Zoals het gebruiken van de juiste Hawaïaanse namen voor plaatsen. Wij denken dat we dit goed doen.” Meer bureaucratie en wellicht kosten in tijden van „fragiel” herstel is geen goed idee, schreef het bedrijf in het officiële bezwaarschrift dat het indiende.
Bennett benadrukt dat wat hem betreft de scheidslijnen in Lahaina niet tussen Native Hawaiians en de rest van de bevolking lopen. „Dat wordt er snel van gemaakt, maar dat is het niet.”
Iets ten noorden van de haven, in het desolate, uitgestorven wasteland van het oude centrum, exploiteert Andrew Nakihei (39) een kleine surfschool. De Native Hawaiian is het enige bedrijf dat op dit moment in het rampgebied actief is.
Juist hier voor het verwoeste centrum zijn de golven altijd erg goed, zegt hij. „Dit is de beste plek om mensen te leren surfen.” Nahikei zou het liefst zien dat Front Street zo snel mogelijk weer opengaat en bedrijven zich hier mogen vestigen. „Veel van mijn vrienden en familie denken er niet zo over, ze zeggen: niemand moet naar Front Street gaan! Maar zij zijn geen ondernemers. Ik moet huur betalen, mijn auto afbetalen.”
Voor de branden opereerde Nahikei vanuit een hostel. Een paar dagen na de ramp ging hij noodgedwongen aan de slag als klusjesman om geld te verdienen. Hij werkte vooral voor hotels, deed zwembadonderhoud. „Het ging allemaal om toerisme.” Hij vindt zijn vrienden hypocriet. „Ze zijn dan niet blij dat de haven open is, maar werken zelf voor de hotels hier. Soms boeken ze zelfs de excursies vanuit de haven voor de bezoekers.”
Wethouder Paltin ziet hierin juist precies het probleem. „Iedereen wordt de horeca of de toerisme-industrie in geduwd.” Haar langetermijndroom voor Maui is een volledig andere economie, zegt ze, die het verleden „corrigeert”, hoewel ze erkent dat dat nog ver weg is. De culturele training voor havengebruikers ziet ze als „babystapje” in de juiste richting. „Veel mensen die in de toeristische industrie werken zijn in feite zelf toeristen die hier tijdelijk wonen. Dit is het minste wat we kunnen doen.”
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen