Ook in de 19de eeuw wilde Nederland technologisch minder afhankelijk worden van een wereldmacht: destijds ging het om telegrafie. Promovendus Fons Borm verdiepte zich erin en komt tot drie lessen voor het heden.
is techredacteur van de Volkskrant.
Toen hij in 2017 begon aan zijn promotieonderzoek, had Fons Borm niet kunnen bevroeden dat de bevindingen in zijn proefschrift, deze week gepubliceerd, zo actueel zouden klinken. Techmonopolisten, kabelsabotage, cyberspionage: het speelde allemaal al in de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog. Hoe, vraagt u? Wel, via telegrafie – de vroegste voorloper van een sms’je.
De uitvinding van die techniek, begin van de 19de eeuw, noemt Borm ‘de oerknal van cyberspace’. De elektronische ruimte, waarin de wetten van tijd en afstand onvergelijkbaar zijn met die in de fysieke werkelijkheid, was geboren. Rende Pheidippides volgens de legende nog 42 kilometer van Marathon naar Athene om de Griekse overwinning te delen (en vervolgens dood neer te vallen), nu kon men in dat tijdsbestek converseren tussen continenten.
Dat werkte, simpel gezegd, door korte en langere elektrische signalen te verzenden, die bij elkaar opgeteld letters vormden.
Hoe die revolutionaire technologie de samenleving veranderde, daarin verdiepte Borm zich de afgelopen negen jaar als buitenpromovendus aan de Universiteit Utrecht. Als jonge economisch historicus liet hij zich vanwege de jeugdwerkloosheid in de jaren tachtig omscholen tot ICT’er. Hij werd adviseur bij onder meer KPN. Rekensommetjes maken waaraan klanten konden zien wanneer ze investeringen in technologie zouden terugverdienen, dat werk.
Ook zijn proefschrift gaat over de economische inburgering van technologie. Tegen het einde van de periode die Borm onderzocht, van 1845 tot 1914, was zo’n 20 tot 25 procent van het Europees-Nederlandse bruto binnenlands product afhankelijk van telegrafie. In Nederlands-Indië was dat zelfs 30 tot 35 procent.
De afhankelijkheid die daarmee ontstond van het Verenigd Koninkrijk, koning der zeekabels, doet sterk denken aan de huidige afhankelijkheid van de Amerikaanse cloud – die het kabinet-Jetten wil verminderen nu de Verenigde Staten zich steeds vijandiger opstellen.
De parallellen met deze tijd bezorgen hem weleens een slapeloze nacht, zegt Borm: hij weet hoe gevaarlijk technologische verwevenheid kan worden als geopolitieke spanningen oplopen. ‘Kijk bijvoorbeeld hoe het Verenigd Koninkrijk aan het begin van de Eerste Wereldoorlog een Duitse zeekabel opblies, waardoor óók de Nederlandse lijn eruit lag.’ Zijn onderzoek biedt bruikbare inzichten over die afhankelijkheid, zoals deze drie.
‘Alles waarvan je kunt verzinnen dat het misgaat als je voor technologie afhankelijk bent van een ander land, ging mis’, zegt Borm. ‘Van spionage tot sabotage.’ De rol die de VS nu hebben, van technologisch heer en meester, was in de 19de eeuw toebedeeld aan Groot-Brittannië. Eén Britse monopolist had alle zeekabels in handen, terwijl dat land vrijwel geheel Afrika probeerde te koloniseren.
Dat leidde ertoe dat het militair overleg tussen een Franse expeditie en Parijs, toen die in 1898 in het huidige Soedan slaags dreigde te raken met Britse kolonisten, via Londen liep. De Britse regering was daardoor als eerste op de hoogte van alle informatie die de regering in Parijs met officieren in Afrika deelde, en andersom. ‘Vanuit het telegraafkantoor liep een rechtstreekse lijn naar het ministerie van Buitenlandse Zaken’, zegt Borm.
Momenteel leven er ook zorgen over spionage en de kans dat Amerika communicatiesystemen platlegt. Veel overheidscommunicatie loopt immers via de VS. Of denk aan het besturingssysteem van Nederlandse F35’s, dat daar wordt gemaakt en beheerd. ‘In de 19de eeuw deinsden landen er niet voor terug dat soort kwetsbaarheden te benutten. Daarom zou ik tegen huidige bestuurders willen zeggen: ga uit van het slechtste scenario.’
Een jaar later, toen de nakomelingen van Nederlandse kolonisten in opstand kwamen tegen de nieuwe Britse machthebbers, besloot het Verenigd Koninkrijk over te gaan tot militaire censuur. Berichten over die zogenoemde Tweede Boerenoorlog werden onderschept, om te voorkomen dat ze Frankrijk en Duitsland bereikten en die landen de Boeren zouden bijvallen.
‘Die censuur schudde Nederland wakker’, zegt Borm. ‘Ineens was er consensus dat Nederland eigen zeekabels moest krijgen. Precies zoals Europa nu is wakker geschud doordat Trump de rechters van het Internationaal Strafhof in Den Haag hun toegang tot Microsoft ontzegde. Blijkbaar is zo’n hobbel nodig om tot verandering te komen. Of, zoals ze ook wel zeggen: never waste a good crisis.’
Technologie is macht, blijkt al uit bovenstaande. Maar de afgelopen decennia is technologie verdwenen uit de politieke arena en aan de markt overgelaten. KPN werd in de jaren negentig geprivatiseerd en de markt werd opengesteld voor buitenlandse bedrijven. Daardoor is veel lokale technologische kennis en kunde weggevaagd.
‘Dat had Thorbecke nooit toegestaan’, zegt Borm, idolaat van de 19de-eeuwse liberaal en aanjager van de telegrafie. ‘Dankzij hem voerde Nederland in 1852 de Telegraafwet in, die telegrafie voor iedereen toegankelijk moest maken.’ Britse bedrijven wilden zijn gewenste telegraafnetwerk wel aanleggen, maar Thorbecke was wars van buitenlandse inmenging. ‘Zijn plan moest het algemeen belang dienen en dus in Nederlandse handen blijven. Die keuze heeft de Nederlandse afhankelijkheid sterk ingeperkt.’
Tech wordt in dit neoliberale tijdsgewricht nog zelden ontworpen met het algemeen belang als uitgangspunt. ‘Door marktwerking is het idee ontstaan dat technologie haar eigen gang gaat, onbeheersbaar is. Maar de geschiedenis laat zien dat politieke sturing wel degelijk effect heeft.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant