Europese crisistoppen zijn verwarrend voor de betrokken ambtenaren, ongemakkelijk voor de leiders en veroorzaken onrust bij burgers en bedrijven. Ze zijn echter ook noodzakelijk om de Brusselse machinerie in beweging te krijgen, zoals de vorige energiecrisis liet zien.
Terwijl in Pakistan en Bangladesh scholen alweer dichtgaan en de benzine op rantsoen is, is de boodschap vanuit Brussel: er is vooralsnog geen reden tot paniek. Uiteraard toonden de staats- en regeringsleiders zich ‘bezorgd’ over de situatie in de Straat van Hormuz, op de Europese top van 19 maart. Maar van een crisissfeer was geen sprake. Op dit moment is onze leveringszekerheid van brandstoffen niet in gevaar, aldus Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie. Europa heeft bovendien zijn lessen geleerd, zo verzekerde zij.
Hierin zit een kern van waarheid. Europa heeft lessen getrokken uit de energiecrisis van 2022. De eerste les is: ga niet massaal de markt op om je uitgeputte gasvoorraden aan te vullen, zoals met name Duitsland destijds had gedaan, met als gevolg dat de prijzen door het toen nog niet bestaande prijsplafond heen schoten.
Over de auteur
Sandrino Smeets is verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen en doet onderzoek naar de grote crisisonderhandelingen in de Europese Unie.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
De tweede les is: ga niet overhaast allerlei pijn verzachtende maatregelen voor burgers en bedrijven instellen, want die kosten nationale overheden handenvol geld, zonder dat ze structureel veel uitrichten. Als er al steun moet komen, dan moet die ‘tijdelijk’ en ‘gericht’ zijn.
De vorige energiecrisis leidde tot veertien maanden paniekvoetbal. Acht Europese toppen werd er openlijk gestreden over vergaande maatregelen om de energie-, en met name gasprijzen, te beteugelen. Ondertussen braken technocraten in de Commissie zich het hoofd over het nut en de praktische uitvoerbaarheid van ‘Iberische uitzonderingsmodellen’ en ‘marktcorrectiemechanismen’.
Uiteindelijk duurde de energiecrisis net te kort om het systeem van vrijemarktwerking open te breken. Een fundamentele herziening van de elektriciteitsmarkt bleef uit, en het uiteindelijk overeengekomen prijsplafond had weinig om het lijf.
Aan de vooravond van een mogelijk nieuwe energiecrisis zien we vooralsnog niets van deze hectiek. Wie wil weten wat het Brusselse antwoord is op grote uitdagingen, leest het beste de informele brieven van Von der Leyen voorafgaand aan iedere Europese top. Die bepalen de toon van het debat en de richting van de oplossingen.
Europese leiders, inclusief de voorzitter van de Europese Raad António Costa, beschouwen de brieven als uiterst nuttig. Ze nemen de druk weg van de leiders, zodat die vrijelijk van gedachten kunnen wisselen, en ze voorkomen dat nationale ambassadeurs eindeloos steggelen over ieder woord in de conclusies.
Von der Leyens brief van 16 maart leest als een eurocratische variant van premier Hendrik Colijns bekende woorden uit 1936: ‘Gaat u maar rustig slapen.’ De brief geeft het inmiddels welbekende overzicht van instrumenten die Europa tot zijn beschikking heeft om energie betaalbaar te houden.
De brief weerspiegelt bovenal een rotsvast vertrouwen in bestaande Europese systemen en mechanismen. De opzet van de Europese elektriciteitsmarkt (EMD) en het emissiehandelssysteem (ETS) zijn onderdeel van de oplossing, niet van het probleem. Brussel biedt overheden en bedrijven bovendien een rijk palet aan verzachtende maatregelen, door middel van accijnzen, ‘grensoverschrijdende energienetwerken’, ‘tweerichtingscontracten’ en ‘langlopende stroomafnameovereenkomsten’, al wordt van dergelijke oplossingen nog weinig gebruik gemaakt, aldus Von der Leyen.
Wie vertrouwen put uit Europese acroniemen kan enigszins gerust gaan slapen. Echter, een vergeten les uit de vorige energiecrisis is dat diezelfde Von der Leyen destijds door de Europese leiders is gedwongen om met een set van prijs-beteugelende maatregelen te komen, waar zij zelf weinig in zag. Binnen de Commissie was er weinig geloof in vergaande maatregelen om energieprijzen te beteugelen.
Belangrijke leiders, zoals de toenmalige premiers Mario Draghi (Italië), António Costa en Pedro Sánchez (Spanje) bleven maar aandringen bij de Commissie om met concrete voorstellen te komen. Tegen de zomer van 2022 had de Commissie 23 verschillende varianten van een prijsplafond onderzocht, die geen van alle leken te werken. Onder niet aflatende politieke druk kwam de Commissie dan toch met oplossingen.
Een verkeerde les uit de vorige energiecrisis zou dus zijn dat crisistoppen niet werken. Crisistoppen zijn verwarrend voor de betrokken ambtenaren, ongemakkelijk voor de leiders zelf, en ze veroorzaken onrust bij burgers en bedrijven. Ze zijn echter ook noodzakelijk om de Brusselse machinerie in beweging te krijgen, en te houden.
In de overbekende woorden van grondlegger Jean Monnet: Europa is de som van oplossingen voor crises. De gereedschapskist die Von der Leyen opsomt in haar brief, was het resultaat van politiek leiderschap én technocratisch vernuft, waarbij de Europese Raad van ministers bepaalde wat er moet gebeuren en de Commissie vervolgens bedacht hoe. Een Europa waarin de Commissie zowel het ‘wat’ als het ‘hoe’ voorschrijft, stelt de overtuigde Europeaan niet gerust.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant