Hendrik Tollens (1780-1856) was ooit de beroemdste dichter van Nederland. Begin deze eeuw ging nationalistisch-rechts nog met hem aan de haal, nu heeft hij vooral nog letterkundige fans. De titel ‘de Victor Hugo van Nederland’ is zelfs gevallen.
is hoogleraar literatuur- en cultuurgeschiedenis en recensent voor de Volkskrant.
Toen de dichter en verfhandelaar Hendrik Tollens in 1856 overleed, verkeerde het land in diepe rouw. Het was, zo schreef het Algemeen Handelsblad, alsof er ‘een lid van ieders huisgezin is afgesneden’. Journalisten, schrijvers en vrienden buitelden over elkaar heen om hun verdriet en ongeloof te uiten. Een bewonderaar dichtte: ‘Neen! Tollens is niet dood! Hoe zou hij immer sterven,/ Die leeft zoo lang de taal van Neêrland wordt gehoord?’
Aan dit soort massale uitingen van publieke rouw zijn we tegenwoordig wel gewend geraakt. Denk aan wat de dood van John Lennon, George Michael of Liam Payne, zanger van One Direction, losmaakte. Of, dichter bij huis, Rob de Nijs. Het AD kopte na het overlijden van deze zanger: ‘Alsof je een familielid hebt verloren.’
Wat zich rond de dood van Tollens afspeelde, was voor Nederlandse begrippen in die tijd echter uniek. Honderden mensen kwamen af op zijn begrafenis, boekverkopers verkochten portretten van de beroemde dichter voor aan de muur. Eerbetoon op eerbetoon volgde, met als absolute hoogtepunt de onthulling, in 1860, van een standbeeld in zijn geboortestad Rotterdam. Dat was geen enkele eigentijdse schrijver tot dan toe overkomen.
Nu is het zijn 170ste sterfjaar en hangt de vlag er anders bij. Duizenden Rotterdammers en toeristen passeren dagelijks zijn standbeeld, maar wie zou er nog een versregel uit zijn werk kunnen citeren? Op een handjevol academici na zijn er nauwelijks nog mensen die zijn werk lezen, laat staan bewonderen.
Wat maakte Tollens ooit zo beroemd? Zijn succes is toe te schrijven aan zijn toegankelijke stijl en onderwerpskeuze. Hij schreef over huiselijke situaties, zoals geboorten en sterfgevallen. Gelukkige en verdrietige momenten waarin iedereen zich kon herkennen.
Verder stuwde hij de vaderlandsliefde omhoog met verzen over heroïsche figuren en gebeurtenissen uit het verleden. De overwintering der Hollanders op Nova Zembla in 1596 en 1597 werd een instantklassieker. Een met ijsberen vechtende Willem Barentsz, die als een vrome vaderlander sterft: daar smulde het publiek van.
Maar Tollens was bovenal de dichter van het Nederlandse volkslied, Wien Neêrlandsch bloed. Tussen 1817 en 1932 was dit het officiële volkslied van Nederland. Het werd razend populair tijdens de Belgische Revolutie. De Belgen hoorden toen, even als eerder de Fransen, tot de ‘vreemde smetten’ waarnaar het lied verwijst.
Het leverde Tollens het imago op van een burgerlijke én nationalistische dichter. Iemand die leefde en schreef voor zijn vaderland en burgerlijke deugdzaamheid predikte. Een ware dichters des vaderlands, kortom.
Maar zoals dat gaat met beroemdheden: wie hoog klimt kan ook heel diep vallen. Koning Willem III had nog maar net het standbeeld onthuld, of Tollens’ roem brokkelde in recordtempo af. De literaire smaak en de tijdgeest veranderden. Tollens’ poëzie deed weldra hopeloos ouderwets aan.
De destijds bekende criticus Conrad Busken Huet rekende snoeihard met hem af: ‘Een domper is Tollens geweest, die in onze neiging tot nationale vergoding ons heeft gestijfd; met zijn burgerlijk ideaal van tevredenheid ons in slaap heeft gezongen; de melodieën der eeuwigheid op een draaiorgel heeft gezet.’
Ook het volkslied viel in ongenade. Nadat Emma als regentes-koningin was aangetreden, werd het in 1891 ingekort en gemoderniseerd. Vijf van de acht coupletten werden geschrapt, ‘vorst’ werd ‘vorstin’ en de tweede regel, ‘Van vreemde smetten vrij’, werd veranderd in ‘Wien ’t hart klopt, fier en vrij’.
Dat bleek niet genoeg om Wien Neêrlandsch bloed te redden. Nadat Wilhelmina in 1898 de troon had bestegen, werd het Wilhelmus steeds vaker gezongen bij publieke gelegenheden. In 1932 besloot de ministerraad dat het Wilhelmus voortaan als officiële volkslied zou gelden.
Vanaf dat moment ging het alleen nog maar bergafwaarts met Tollens. Dichter en criticus Gerrit Komrij dreef de spot met Tollens’ huiselijke verzen. Wat moest de lezer met al ‘die dreunende wanden en al die bloempjes van tandheelkundige beeldspraak’? Naar de prullenbak ermee! Kenmerkend voor het verval was dat de gemeente Rijswijk in 1970 Tollens’ grafmonument op de afvalberg gooide wegens achterstallig onderhoud.
Rond de eeuwwisseling werd Tollens plotseling weer populair in rechtse kringen, met name vanwege zijn volkslied. Vooral de beruchte tweede zin deed het goed vanwege de racistische bijsmaak. Toen Ramsey Nasr in 2010 Dichter des Vaderlands werd, kwam hij met een tegenreactie om de opkomst van het populisme te hekelen: ‘Wie neerlands bloed in de aders vloeit/ van vreemde smetten vrij/ die fabel staat weer eens in bloei/ in dwazen zoals wij.’
Mede hierdoor bleef er iets verdachts aan Tollens kleven. De laatste vijftien jaar is er echter sprake van een herwaardering, vooral vanuit de hoek van liefhebbers en kenners van de 19de eeuw. Marita Mathijsen, emeritus hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde, liep daarin voorop en noemde Tollens ‘de Victor Hugo’ van Nederland.
Dat was misschien un peu exageré, maar ze stelde terecht dat Tollens’ roem uniek was en dat het loont zijn werk vanuit dat perspectief te herlezen. Wie dat doet, zal merken dat er ook een paar pareltjes tussen zitten, zoals een buitengewoon indringend gedicht over het overlijden van zijn 6-jarige dochter Jansje.
En er is meer. Het Tollensfonds, ooit opgericht door zijn vrienden om de volksdichter te eren, bestaat nog steeds. Elke vijf jaar reikt het een geldprijs uit om het oeuvre van een vooraanstaande letterkundige te eren.
En dan is er nog het Museum Rijswijk, het voormalige woonhuis van de beroemde dichter. Om de hoek kun je bij Bakker Piet de enige echte Hendrik Tollens-kruidencake bestellen, versierd met een rood-wit-blauw lint. Het volkslied krijg je er gratis bij. Neen! Tollens is niet dood!
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant